Үй-бүлө-коомдун күзгүсү, коом үй-бүлөнүн калыбы
Үй-бүлө адамдын алгачкы тарбия очогу гана эмес, улуттун руханий пайдубалын бекемдеп, коомдун келечегин калыптандыруучу ыйык мейкиндик. Улууну урматтап, кичүүгө ызаат көрсөтүү, ата-энени сыйлоо, эмгекти баалоо, боорукерликти, жоопкерчиликти жана инсандык нарк-насилди бийик коюу сыяктуу касиеттер эң оболу үй-бүлөдө калыптанат. Каада-салтты жүрүм-турумдун сырткы көрүнүшү катары гана эмес, анын терең философиясын түшүнүү менен жашаган үй-бүлөдө улуттук иденттүүлүгү бекем, өз тамырын тааныган, ошол эле учурда заман талабына ылайык ой жүгүртө алган инсан өсүп чыгат. Демек, үй-бүлөдөгү ар бир сөз, ар бир мамиле, ар бир үлгү келечектеги коомдун сапатына кошулган түздөн-түз салым.
Мындай үй-бүлөлөрдөн коомдун мыкты өкүлдөрү, билимдүү, эмгекчил, мекенчил, жоопкерчиликтүү анан да адамдык наркты бийик туткан инсандар тарбияланып чыгат. Анткени үйдө улуунун акылын угуп, кичүүгө кам көрүүгө көнгөн бала коомдо да адамды сыйлоону билет. Үй-бүлөсүнүн тарыхын, тилин, маданиятын билген балдар улуттук баалуулуктарын дүйнөлүк мейкиндикте ишенимдүү алып жүрө алат. Өз оюн айтууга, башканын оюн угууга үйрөнгөн муун коомдук турмушта диалог маданиятын бекемдейт. Ошондуктан салт менен жаңычылдыкты бири-бирине каршы койбой, улуттук наркты заманбап жашоо образы менен айкалыштыруу бүгүнкү үй-бүлөнүн гана эмес, бүтүндөй коомдун стратегиялык милдети. Үй-бүлөдө тил, тарых, маданият, улууга урмат, кичүүгө ызаат анан да эмгекчилдик сакталса, бул баалуулуктар коомдун жалпы мейкиндигине тарайт. Мына ушундай үй-бүлөлөр көбөйгөн сайын руханий жактан бекем, улуттук жүзүн сактаган, заманбап өнүгүүгө жөндөмдүү коом калыптанат.
Үй-бүлө адамдын жеке жашоосунун гана чөйрөсү эмес, улуттун руханий пайдубалын түптөгөн, коомдун келечегин аныктаган эң негизги социалдык институт. Коомдогу өзгөрүүлөр үй-бүлөнүн жашоо образын өзгөртсө, үй-бүлөдө калыптанган баалуулуктар, тарбия жана дүйнөтааным кайрадан коомдун мүнөзүнө таасир этет. Мында, үй-бүлө менен коомдун ортосунда бир тараптуу эмес, өз ара таасирге негизделген татаал байланыш бар. Коомдун абалын түшүнүү үчүн анын саясий же экономикалык көрсөткүчтөрүнө гана көз чаптыруу жетишсиздик кылат. Коомдун чыныгы жүзү аны түзгөн үй-бүлөлөрдөн көрүнөт. Үйдө кандай мамиле түзүлсө, бала кандай сөз угуп, кандай үлгү алса, эртең ошол бала коомго ошондой мамилени алып чыгат.
Үй-бүлө баланын биринчи мектеби. Ал мектепке чейин эле адамга эмнени сыйлоо керектигин, улууга кандай мамиле кылууну, кичүүгө кандай кам көрүүнү, эмгектин баркын, жоопкерчиликти, боорукерликти, кечиримдүүлүктү жана өз ара ишенимди үйрөтөт. Мектеп билим берсе, үй-бүлө инсандык нарктын пайдубалын түптөйт. Ошол себептен коомдогу агрессия, кайдыгерлик, жоопкерсиздик, өзүмчүлдүк сыяктуу көрүнүштөрдү бир гана коомдук чөйрөдөн издөө туура эмес. Алардын өзөктүү тамырлары үй-бүлөлүк мамилелерден башталышы мүмкүн. Тескерисинче, өз ара урмат-сыйга, ишенимге, жоопкерчиликке негизделген үй-бүлөлөр көбөйгөн сайын коомдо да туруктуулук күчөйт. Бирок бул жерде дагы бир маанилүү жагдай бар. Үй-бүлө коомдон обочо жашай албайт. Экономикалык абал, эмгек рыногу, миграция, маалыматтык технологиялар, социалдык тармактар, билим берүү системасы, турак жай маселеси, маданий өзгөрүүлөр мунун баары үй-бүлөнүн ички жашоосуна түз же кыйыр таасир берет.
Ошондуктан, үй-бүлөнүн көйгөйүн коомдук шарттардан бөлүп кароого болбойт. Бүгүнкү кыргыз үй-бүлөсү кечээги үй-бүлөдөн бир топ айырмаланып турат. Мезгил талабына ылайык урбанизация күчөдү. Аялдардын билим алуусу жана кесиптик ишмердиги кеңейди. Жаштардын дүйнө таанымы өзгөрдү. Санариптик технологиялар үйдүн төрүнө чейин кирди. Наристе балдардан баштап карыяларга чейин жабыла интернет колдонууга өттү. Адамдардын маалымат алуу мүмкүнчүлүгү мурда болуп көрбөгөндөй кеңейди. Бул өзгөрүүлөрдүн баарын терс көрүнүш катары кабыл алуу да, алардын баарын эч сын-пикирсиз кабыл алуу да туура эмес. Маселе заманбап технологияларды колдонуу менен улуттук баалуулуктун ортосунда тең салмактуулукту табууда. Каада-салттын мааниси анын сырткы формасында гана эмес, ички философиясында жатат.
Улууну урматтоо жөн гана салт эмес, коомдук иерархияны сактоо үчүн да эмес, адамдык тажрыйбаны кийинки муунга өткөрүүнүн жолу. Кичүүгө кам көрүү жөн гана адептүүлүк эмес, коомдун келечегине жоопкерчилик. Конок күтүү дасторкондун молдугу менен эле өлчөнбөйт, адамды урматтоонун маданиятын билдирет. Ийкемдүүлүк коллективдик жоопкерчиликтин, биримдиктин жана бири-бирине жөлөк болуунун үлгүсү. Ошондуктан улуттук каада-салтты сактоо деген өткөн доордун жашоо образын толугу менен кайра кайтаруу дегенди билдирбейт. Тескерисинче, салттын рухун заманбап жашоонун шартына ылайыкташтыруу зарыл. Мисалы, үй-бүлөдө улууну урматтоо менен жаштардын жеке пикирин сыйлоо бири-бирине карама-каршы түшүнүк эмес. Ата-энени сыйлоо баланын өз алдынча тандоо укугун жокко чыгарбоого тийиш. Жаштардын заманбап кесип тандоосу улуттук баалуулуктардан баш тартуу дегенди билдирбейт.
Улуттук иденттүүлүк адамдын кийген кийими же эне тили менен гана өлчөнбөйт. Ал адамдын ой жүгүртүүсүндө, жоопкерчилигинде, тарыхын билүүсүндө, улуттук тилине, маданиятына анан да элине болгон мамилесинде жашайт. Ааламдашуу доорунда улуттук иденттүүлүк маселеси өзгөчө мааниге ээ болууда. Интернет аркылуу дүйнөнүн каалаган бурчундагы маданий, руханий азык үйгө бир нече секундда кирип келет. Баланын дүйнөтаанымына ата-энеден тышкары социалдык тармактар, блогерлер, куурчак фильмдер, көркөм фильмдер музыка, оюндар жана башка маалымат булактары таасир этет. Мындай шартта “баланы интернеттен коргойбуз” деген куру сөздөн көрө, аны маалыматты туура кабыл алууга үйрөтүү маанилүүрөөк. Анткени улуттук иденттүүлүк жабык мейкиндикте эмес, ачык дүйнөдө сакталууга тийиш.
Бала өз элинин тарыхын, тилин, адабиятын, музыкасын, салтын билген сайын дүйнөнүн башка маданияттарын да өзүнө ишенимдүү кабыл алат. Өзүнүн ким экенин билген адам башканы туура түшүнүүгө жөндөмдүү болот. Ошондуктан үй-бүлөдө улуттук тарбияны кургак насаатка айландырбай, күнүмдүк жашоонун табигый бөлүгүнө айландыруу зарыл. Чоң ата-чоң энелердин неберелерине жомок айтып бериши, үй-бүлөлүк тарыхты баяндашы, санжыраны түшүндүрүшү, улуттук музыка угузушу, кыргыз адабиятынын чыгармаларын бирге окушу мына ошонун баары улуттук эс тутумду сактоонун жөнөкөй, бирок натыйжалуу жолдору. Айрыкча үй-бүлөлүк тарыхтын мааниси чоң. “Биздин чоң ата, чоң энебиз ким болгон? Ата-энебиз, үй-бүлөбүз кайдан чыккан? Кандай адамдар болгон? Кандай эмгек кылган?” деген суроолор баланын өз тамырын түшүнүшүнө жардам берет. Тамырын билген адамдын дүйнөгө болгон көз карашы да бекем болот.
Кыргыз коомунда муундар аралык байланыш дайыма өзгөчө орунда турат. Бирок бүгүн бул байланыш жаңы шарттарда сыналууда. Мурда бир үйдө бир нече муундун өкүлдөрүнүн чогуу жашоосу кеңири кездешсе, азыр өз алдынча жашоого умтулган жаш үй-бүлөлөр көбөйдү. Бул албетте табигый социалдык өзгөрүү. Аны автоматтык түрдө улуттук баалуулуктардын жоголушу катары кабыл алуу туура эмес. Негизги маселе бир үйдө жашоодо эмес, бири-бирин түшүнүүдө. Улуу муун жаштарды “биздин кездеги тартип башка болчу” деп сын көз менен карап гана баалабай, жаңы муундун шартын түшүнүүгө аракет кылышы зарыл. Ал эми жаштар улуу муундун тажрыйбасын “эски түшүнүк” деп четке какпай, анын ичиндеги пайдалуу руханий мурасты баалай билиши кажет.
Муундардын ортосунда пикир келишпестик болушу табигый нерсе. Бирок пикир келишпестик душмандыкка айланбашы керек. Улуу муундун артыкчылыгы турмуштук тажрыйбада. Жаш муундун артыкчылыгы жаңы технологияны, жаңы кесиптерди, жаңы мүмкүнчүлүктөрдү тез өздөштүрүүдө. Бул эки мүмкүнчүлүк бири-бирине каршы коюлбастан, бири-бирин толуктаганда гана үй-бүлө күчтүү болот. Чоң ата, чоң энелер интернетти жеткиликтүү колдонушту билбеши мүмкүн, бирок турмушту билет. Небере технологияны жакшы өздөштүрүшү мүмкүн, бирок турмуштук тажрыйбасы аз. Демек, бир муун экинчисине абдан керек. Ушул өз ара керектүүлүктү түшүнүү – муундар аралык ынтымактын негизги өзөгү.
Бүгүнкү заманбап үй-бүлөдө эркек менен аялдын коомдогу ролу да өзгөрүп жатат. Үй-бүлөнүн материалдык жүгүн бир гана эркек көтөргөн модель менен катар, аял да кесиптик жактан активдүү орун ээлеген үй-бүлөлөр көбөйүүдө. Мындай шартта үй-бүлөлүк милдеттерди өз ара сүйлөшүү, түшүнүшүү, жоопкерчиликти так бөлүшүү маанилүү. Үй-бүлөдө “ким күчтүү, ким башкарат?” деген суроодон көрө “ким эмнеге жооп берет?” деген түшүнүк жогору болушу керек. Ата-эне баланын алдында бири-бирин кемсинтпей, өз ара урмат көрсөтсө, бала мамиленин маданиятын ошол жерден үйрөнөт. Үй-бүлөлүк талаш-тартышты кыйкырык менен эмес, сүйлөшүү аркылуу чечүүгө көнгөн бала кийин коомдук маселелерди да диалог аркылуу чечүүгө көбүрөөк жөндөмдүү болот. Демек, демократиялык маданият да үй-бүлөдөн башталат. Өз оюн айтууга мүмкүнчүлүк алган бала башкалардын оюн угууга да үйрөнөт. Жоопкерчилик алган бала эртең коомдук жоопкерчиликти да түшүнөт. Үйдө эмгекке тарбияланган бала коомдо да эмгектин кадырын билет.
Үй-бүлөгө болгон жоопкерчиликти жеке эле ата-эненин мойнуна жүктөө туура эмес. Коом да үй-бүлөнүн туруктуулугу үчүн шарт түзүүгө милдеттүү. Эгер жаш үй-бүлө турак жай көйгөйүнө туш болсо, туруктуу жумуш таба албаса, балдарынын сапаттуу билим алуусун камсыз кылууда кыйынчылыкка кабылса, бул маселелерди “үй-бүлөнүн жеке көйгөйү” деп гана кароо туура эмес. Үй-бүлөнүн бекемдиги коомдун социалдык туруктуулугунун негизи. Ошондуктан мамлекеттин социалдык саясаты үй-бүлөнүн экономикалык мүмкүнчүлүгүн кеңейтүүгө, ата-энелик маданиятты жогорулатууга, балдардын билим алуусуна, жаштардын турак жай жана жумуш маселелерин чечүүгө багытталганда гана натыйжалуу болот. Ошол эле учурда коом үй-бүлөдөн да жоопкерчиликти талап кылууга укуктуу. Баланы тарбиялоо мамлекеттин эмес, ата-эненин түздөн-түз милдети. Мектеп үйдөгү тарбиянын ордун толук баса албайт. Социалдык кызмат да ата-эненин жоопкерчилигин толугу менен өзүнө ала албайт. Үй-бүлө коомдон жардам гана күтүп карап турган тарап эмес, коомдун өнүгүшүнө түз салым кошкон активдүү институт экенин унутпашы керек.
Бүгүн үй-бүлөнү сактоо деген сөздү мурдагыдай “кандай гана шарт болбосун никени бузбай сактап калуу” деген түшүнүккө эле байлап коюуга болбойт. Үй-бүлөнүн сапаты, анын ичиндеги психологиялык коопсуздук, баланын укугу, жубайлардын өз ара сый-урматы, жоопкерчилик жана ишеним абдан маанилүү. Үй-бүлөдө сүйүү менен талап, эркиндик менен жоопкерчилик, салт менен жаңычылдык, жеке кызыкчылык менен коомдук милдет тең салмакта болушу зарыл. Мына ушундай үй-бүлө гана өзгөрүп жаткан дүйнөгө туруштук бере алат. Анткени заман өзгөрөт. Кесиптер өзгөрөт. Технологиялар өзгөрөт. Жашоо ыргагы өзгөрөт. Бирок адамга болгон урмат, ата-энеге болгон сый, балага болгон камкордук, мекенге болгон жоопкерчилик, эмгектин баркы сыяктуу фундаменталдык баалуулуктар адамзат бар кезде жоголбошу керек.
Үй-бүлө менен коомдун байланышын бир гана “үй-бүлө коомдун күзгүсү” деген сөз менен чектеп коюу аздык кылат. Үй-бүлө коомдун күзгүсү гана эмес, анын лабораториясы, мектеби анан да келечегин даярдоочу негизги институту. Коом үй-бүлөгө кандай шарт түзсө, үй-бүлө коомго эртең ошондой муунду өстүрүп берет. Ал эми үй-бүлө баланы кандай тарбияласа, эртең коомдун жүзү так ошондой болот. Ошондуктан, салт менен жаңычылдыкты кармаштырбай, аларды айкалыштыруу, улуу муун менен кичүү муунду карама-каршы койбой, алардын тажрыйбасын жана мүмкүнчүлүгүн бириктирүү, улуттук иденттүүлүктү дүйнөдөн обочолонуу аркылуу эмес, дүйнөлүк мейкиндикте өз жүзүңдү сактоо аркылуу бекемдөө бүгүн кыргыз коомунун алдында турган эң маанилүү милдеттердин бири болуп саналат.
Бахпурбек Аленов
P.S. Бул макала Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин “Социалдык заказ” долбоорунун алкагында “Үй-бүлө институту” темасы боюнча “Эркин-Тоо” мамлекеттик расмий гезити тарабынан даярдалды.
