Айна Жетыбаева: Биз кесепеттер менен күрөшпөстөн, чыныгы кырдаалды көрүшүбүз керек
Өспүрүмдөрдүн ден соолугу – оорунун жоктугу менен гана чектелбейт. Ал баланын күнүмдүк адаттарына, үй-бүлөдөгү мамилеге, мектептеги чөйрөгө, тамактануусуна, физикалык активдүүлүгүнө жана психологиялык абалына түздөн-түз байланыштуу. Бүгүнкү күндө санариптик технологиялардын таасири, кыймылдын аздыгы, туура эмес тамактануу жана жашыруун стресс сыяктуу факторлор балдардын саламаттыгына олуттуу таасир тийгизүүдө.
Мындай көйгөйлөрдү өз убагында аныктоо, алардын себептерин илимий негизде изилдөө жана натыйжалуу алдын алуу чараларын иштеп чыгуу өзгөчө маанилүү. Ушул максатта жүргүзүлүп жаткан HBSC – мектеп жашындагы балдардын ден соолукка байланыштуу жүрүм-турумун изилдөө боюнча эл аралык долбоор Кыргызстан үчүн да маанилүү багыттардын бири болуп саналат.
Бул изилдөөнүн максаты, анын өспүрүмдөрдүн ден соолугун коргоодогу ролу жана алынган маалыматтарды практикалык иштерде колдонуу мүмкүнчүлүктөрү тууралуу Эне жана баланы коргоо улуттук борборунун директору, педиатр Айна Жетыбаева менен маектештик.
— Айна Бапаевна, HBSC изилдөөсүнүн аталышы адистер үчүн түшүнүктүү болгону менен, жалпы коомчулукка бир аз татаал угулушу мүмкүн. Бул изилдөөнүн маңызын жөнөкөй тил менен түшүндүрүп берсеңиз.
— HBSC — мектеп жашындагы балдардын ден соолугуна байланыштуу жүрүм-турумун изилдөө дегенди билдирет. Жөнөкөй айтканда, бул — балдарыбыздын кандай жашап жатканын, эмнеге кызыгарын, эмнеден тынчсызданарын жана ден соолугуна кандай факторлор таасир этип жатканын түшүнүүгө жардам берген изилдөө.
Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун колдоосу менен жүргүзүлгөн бул эл аралык изилдөөдө 11, 13 жана 15 жаштагы өспүрүмдөрдүн жашоо образы, физикалык жана психологиялык абалы, үй-бүлөсү жана мектептеги чөйрөсү менен болгон мамилеси каралат. Анын маанилүү өзгөчөлүгү — балдардын жооптору анонимдүү түрдө чогултулуп, алардын жеке пикирин эркин билдирүүсүнө шарт түзүлөт.
Биз баланын бою менен салмагын өлчөө же медициналык кароодон өткөрүү менен гана чектелбешибиз керек. Анын күнүмдүк жашоосун да түшүнүшүбүз зарыл. Ал кандай тамактанат, канчалык кыймылдайт, уйкусу жетиштүүбү, мектепте өзүн коопсуз сезеби, ата-энеси менен ачык сүйлөшө алабы, классташтары менен мамилеси кандай?
Ушул суроолордун жооптору баланын ден соолугуна таасир эткен факторлорду кеңири түшүнүүгө жардам берет. Кыргызстанда HBSC изилдөөсүн өнүктүрүү — өспүрүмдөрдүн саламаттыгына системалуу көз салууга жана эл аралык тажрыйбаны улуттук шартта колдонууга карай маанилүү кадам.
— Азыркы өспүрүмдөрдүн ден соолугуна байланыштуу сизди өзгөчө тынчсыздандырган көйгөйлөр кайсылар?
— Бүгүнкү күндө балдардын ден соолугуна таасир эткен факторлор кыйла өзгөрдү. Мурда негизги көңүл ооруларды аныктоого жана дарылоого бурулса, азыр баланын жашоо образына, психологиялык абалына жана аны курчап турган чөйрөгө да өзгөчө көңүл буруу зарыл.
Мисалы, санариптик түзмөктөрдү ашыкча колдонуу балдардын күн тартибине, уйкусуна жана физикалык активдүүлүгүнө терс таасир этиши мүмкүн. Телефондун же компьютердин алдында көп убакыт өткөргөн бала жетиштүү кыймылдабай, кеч уктап, эс алуусуна толук көңүл бурбай калышы ыктымал.
Тамактануу маселеси да маанилүү. Фастфудду, канттуу газдалган жана энергетикалык суусундуктарды ашыкча колдонуу балдардын туура тамактануу адаттарынын калыптанышына тоскоол болушу мүмкүн. Мунун алдын алуу үчүн үй-бүлөдө да, мектепте да пайдалуу тамактануу маданиятын өнүктүрүү зарыл.
— Эне жана баланы коргоо улуттук борбору жана Кыргыз Республикасынын Педиатрлар союзу бул багытта кандай иштерди жүргүзүүдө?
— Эне жана баланы коргоо улуттук борбору балдардын ден соолугун коргоо жаатында медициналык жана эксперттик колдоо көрсөтүүдө маанилүү орунду ээлейт. Кыргыз Республикасынын Педиатрлар союзу менен биргеликте өспүрүмдөрдүн саламаттыгына байланыштуу маселелерди илимий жана практикалык жактан талдоо өзгөчө маанилүү.
Изилдөөнүн баалуулугу маалыматтарды чогултуу менен эле чектелбейт. Эң башкысы — алынган маалыматтарды туура талдап, алардын негизинде конкреттүү сунуштарды иштеп чыгуу.
Бул үчүн адистердин, дарыгерлердин, педагогдордун жана башка тиешелүү тараптардын кызматташуусу зарыл. Изилдөөнүн жыйынтыктары өспүрүмдөрдүн ден соолугуна таасир эткен негизги факторлорду аныктоого жана профилактикалык иштердин багыттарын тактоого жардам берет.
Ошондой эле ата-энелерге жана мугалимдерге баланын жүрүм-турумундагы өзгөрүүлөргө көңүл буруунун, анын психологиялык абалын түшүнүүнүн жана зарыл учурда адистерге кайрылуунун маанисин түшүндүрүү керек.
Биздин жалпы максатыбыз — балдардын ден соолугун коргоодо илимий маалыматтарга таянган, алдын алууга багытталган жана практикалык натыйжа бере турган ыкмаларды өнүктүрүү.
— Маегибиздин соңунда ата-энелерге жана жалпы коомчулукка кандай кайрылуу жасайт элеңиз?
— Балдардын ден соолугу — үй-бүлөнүн гана эмес, бүтүндөй коомдун келечегине байланыштуу маселе. Дени сак муунду тарбиялоо үчүн баланын физикалык саламаттыгына гана эмес, анын психологиялык бакубаттуулугуна, коопсуз чөйрөдө өсүшүнө жана өзүн эркин сезишине да көңүл бурушубуз керек.
Ар бир өспүрүмдүн үнү угулууга тийиш. Анын оюн угуу, көйгөйүн түшүнүү жана керектүү учурда колдоо көрсөтүү — чоңдордун маанилүү милдети.
HBSC сыяктуу илимий изилдөөлөр бизге балдардын жашоосуна тереңирээк көз чаптырууга, көйгөйлөрдү өз убагында аныктоого жана туура чечимдерди кабыл алууга жардам берет. Бирок, изилдөөнүн натыйжасы практикалык иш-аракеттер менен коштолгондо гана чыныгы пайдасын берет.
Биз балдар ооруп калгандан кийин гана жардам берүүгө умтулбастан, алардын ден соолугун сактоого жана көйгөйлөрдүн алдын алууга багытталган системаны өнүктүрүшүбүз керек. Анткени ар бир баланын ден соолугу, коопсуздугу жана бактылуу келечеги — биздин жалпы жоопкерчилигибиз.
Кенже Осмоналиева
