Искендер Шаршеев: Кыргызстан ШКУ аркылуу карыздын ордуна түз инвестиция тартууга басым жасашы керек

ШКУга мүчө мамлекеттер менен инвестициялык кызматташтыкты күчөтүү Кыргызстанга тышкы карызга көз карандылыкты азайтып, түз чет өлкөлүк инвестицияларды көбөйтүүгө мүмкүнчүлүк берет. Экономист Искендер Шаршеевдин айтымында, өлкө коммерциялык жана киреше алып келүүчү долбоорлорго жеке капиталды көбүрөөк тартып, мамлекеттик маанидеги инфраструктура үчүн гана кылдат тандалган карызды пайдаланууга басым жасашы керек.

– Тышкы карызды өлкөнүн өнүгүүсүнө пайда алып келе турган мүмкүнчүлүккө кантип айландырса болот?

– Тышкы карыз өзү жакшы же жаман инструмент эмес. Негизги маселе – алынган каражат кайда жана кандай натыйжа менен жумшалат. Эгер карыз күнүмдүк чыгымдарды жабууга эмес, электр энергиясын өндүрүүгө, ирригацияга, жолдорго, логистикага, өндүрүшкө жана экспорттук инфраструктурага жумшалса, ал келечекте экономиканын кирешесин көбөйтүп, өзүн өзү төлөй турган активге айланат. ЭВФтин маалыматы боюнча, 2025-жылдын аягында Кыргызстандын мамлекеттик карызы ИДПнын 39,4 пайызын түзгөн, анын 23,6 пайызы тышкы карыз болгон. Демек, карыздын көлөмү менен гана чектелбестен, анын сапатын жана ар бир алынган доллардын экономикалык кайтарымын көзөмөлдөө өзгөчө маанилүү. Дүйнөлүк банк да карыздын туруктуулугун сактоо үчүн мамлекеттик инвестицияларды кылдат тандоону, карыз стратегиясын ачык жүргүзүүнү жана көп жылдык бюджеттик пландаштырууну сунуштайт.

– Инвестиция тартуу өлкөнүн экономикасына кандай жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат?

– Инвестиция өлкөгө жөн гана акча алып келбейт. Ал жаңы заводдорду, технологияларды, башкаруу тажрыйбасын, экспорттук рынокторду жана жумуш орундарын алып келет. Кыргызстанда бул процесс азыр күчөп жатат. Улуттук инвестиция агенттигинин маалыматы боюнча, 2026-жылдын биринчи кварталында түз чет өлкөлүк инвестициялар 386,7 млн долларды түзүп, 2025-жылдын ушул мезгилиндеги 288,2 млн долларга салыштырмалуу 34 пайызга өскөн. Эгер бул капитал өндүрүшкө, кайра иштетүүгө, энергетикага, IT тармагына жана экспорттук бизнеске багытталса, өлкө товарды жөн гана импорттоочу эмес, өзү өндүрүп, башка мамлекеттерге сатуучу экономикага көбүрөөк өтө алат.

– Карызга алынган каражат кайсы тармактарга жумшалса, өлкөгө эң көп пайда алып келет?

– Менин оюмча, карызга алынган каражат биринчи кезекте экономиканын өндүрүш мүмкүнчүлүгүн көбөйткөн тармактарга жумшалышы керек. Алардын катарына энергетика, сугат системалары, жол жана темир жол инфраструктурасы, логистика, санариптик инфраструктура, кесиптик билим берүү жана айыл чарба продукциясын кайра иштетүү кирет. Мисалы, Дүйнөлүк банк 2026-жылы Кыргызстандагы ирригация жана айыл чарба өндүрүмдүүлүгү үчүн 95,75 млн долларлык программаны жактырды. Анткени суу инфраструктурасынын жакшырышы фермерлердин түшүмүн жана кирешесин көбөйтүп, экспорттук потенциалды жогорулатат. Энергетика дагы стратегиялык багыт. Себеби электр энергиясы жетиштүү жана туруктуу болбосо, жаңы заводдорду, дата-борборлорду же ири өндүрүш ишканаларын тартуу кыйын.

– Кыргызстандын экономикасын өнүктүрүүдө чет элдик инвестициянын ролу кандай болушу мүмкүн?

-Чет элдик инвестиция Кыргызстандын салыштырмалуу чакан ички рыногунун чектөөлөрүн жеңүүгө жардам берет. Анткени ири инвестор акча менен кошо технологияны, адистерди, өндүрүш стандарттарын жана дүйнөлүк сатуу тармактарына чыгуу мүмкүнчүлүгүн алып келет. Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык, 2024-жылы өлкөгө түз чет өлкөлүк инвестициялардын жалпы агымы 1,03 млрд долларга жакын болгон. Ал эми 2026-жылдын биринчи кварталында эле 386,7 млн доллар тартылып, өсүш 34 пайызды түздү. Бирок инвестициянын көлөмү эле жетиштүү эмес. Грузиянын тажрыйбасын талдаган OECD да инвестиция көбөйгөнү менен, ал өндүрүшкө, экспортко жана жумуш орундарын түзгөн тармактарга жетиштүү багытталбаса, экономикалык эффект чектелүү болорун көрсөтөт. Ошондуктан Кыргызстан үчүн негизги максат  мүмкүн болушунча көп инвестиция эмес, сапаттуу инвестиция тартуу.

– Өлкө тышкы карызды азайтып, ошол эле учурда экономикалык өсүштү камсыз кылуу үчүн кандай кадамдарга көңүл бурушу керек?

-Бул үчүн карызды жөн гана тез төлөп салууга эмес, анын ИДПга карата үлүшүн төмөндөтүүгө көңүл буруу туура. Башкача айтканда, экономика карыздан тезирээк өсүшү керек. Кыргызстанда 2026-жылдын январь айынан майга чейин ИДП 12,2 пайызга өстү. Бирок Дүйнөлүк банк жыл жыйынтыгында өсүш болжол менен 6,1 пайызга жайлай турганын күтөт. Ошондуктан азыркы жогорку өсүштү туруктуу өндүрүшкө айландыруу маанилүү. Өкмөт бюджеттик тартипти сактап, пайдасы аз долбоорлор үчүн жаңы карыз алууну чектеп, экспортту, чакан жана орто бизнести, өндүрүштү жана жеке инвестицияны көбөйтүп, мамлекеттик ишканалардын чыгымдарын көзөмөлдөшү керек. Ошондо экономика чоңойгон сайын карыздын экономикага болгон салыштырмалуу басымы акырындап төмөндөйт.

– Инвестициянын көбөйүшү жаштар үчүн кандай жаңы жумуш жана бизнес мүмкүнчүлүктөрүн түзөт?

– Инвестиция көбөйгөндө жаштар үчүн курулуштагы же соодадагы гана эмес, инженерия, программалоо, энергетика, логистика, финансылык технологиялар, туризм, тамак-аш өндүрүшү, агротехнология жана экспорттук кызматтар сыяктуу тармактарда да жаңы жумуш орундарын түзүүгө мүмкүнчүлүк пайда болот. Мындан тышкары, бир чоң инвестордун айланасында ондогон чакан жергиликтүү ишканалар түзүлүшү мүмкүн. Транспорт, ремонт, таңгактоо, бухгалтерия, маркетинг, программалык камсыздоо жана башка кызматтарды жергиликтүү бизнес көрсөтө баштайт. Дүйнөлүк банктын Кыргызстан боюнча 2026-жылдагы стратегиясында да чакан жана орто ишканалардын, стартаптардын жана жаш ишкерлердин каржылоого жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү жумуш орундарын түзүүнүн негизги багыттарынын бири катары көрсөтүлөт.

— Кыргызстан өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн туура пайдаланып, инвестиция үчүн кантип жагымдуу өлкө боло алат?

-Кыргызстан инвесторду бир гана төмөн салык менен эмес, түшүнүктүү жана туруктуу эрежелер менен тартууга тийиш. Азыр өлкөдө пайда салыгы 10 пайыз, КНС 12 пайыз деңгээлинде. Ал эми 2025-жылы жаңы инвестициялар жөнүндө мыйзам кабыл алынган. Анда 10 млн доллардан жогору ири долбоорлор үчүн инвестициялык келишимдер аркылуу салыктык, бажылык, визалык жана жер маселелери боюнча жеңилдиктер каралган. Бирок инвестор үчүн мындан да маанилүүсү – сот системасынын ишенимдүүлүгү, менчик укугунун корголушу, электр энергиясынын жеткиликтүүлүгү, мамлекеттик органдардагы процедуралардын ылдамдыгы жана эрежелердин күтүүсүз өзгөрбөшү. Ушул шарттар түзүлсө, Кыргызстандын Кытай менен ЕАЭБдин ортосунда жайгашуусу, жаш калкы, гидроэнергетикалык ресурстары жана салыштырмалуу төмөн чыгымдары реалдуу атаандаштык артыкчылыкка айланат.

-Карыз менен инвестицияны туура башкарган өлкөлөрдөн Кыргызстан кандай тажрыйба ала алат?

-Кыргызстан, мисалы, Грузиянын тажрыйбасынан бизнес жүргүзүүнү жөнөкөйлөтүү, мамлекеттик кызматтарды санариптештирүү жана инвестиция үчүн ачык эрежелерди түзүү боюнча сабак ала алат. Бирок ошол эле учурда Грузиянын катасын да эске алуу керек. OECD белгилегендей, чет элдик инвестициялар абдан чоң көлөмдө тартылганы менен, алардын олуттуу бөлүгү кыймылсыз мүлк, курулуш жана финансылык кызматтар сыяктуу ички рынокко багытталган тармактарга кеткен. Натыйжада өндүрүш, экспорт жана жумуш орундарын түзүү боюнча эффект толук пайдаланылган эмес.

Демек, Кыргызстан инвесторго жөн гана «келип, акча салгыла» дебестен, «Кыргызстанда өндүргүлө, жергиликтүү адистерди иштеткилe, технология алып келгиле жана экспорттогула» деген саясатты жүргүзүшү керек. Карыз боюнча болсо Дүйнөлүк банк көрсөткөн жакшы практика – бардык карыздарды бир стратегиянын негизинде башкаруу, тобокелдиктерди алдын ала эсептөө, долбоорлорду экономикалык кайтарымына жараша тандоо жана маалыматты коомчулукка ачык берүү.

– Кыргызстанга каражат керек болгондо, карыз алуу менен инвестиция тартуунун кайсынысына көбүрөөк басым жасашы керек?

– Мүмкүнчүлүк бар жерде Кыргызстан инвестиция тартууга көбүрөөк басым жасашы керек. Анткени инвестицияда мамлекет негизги сумманы жана пайызды белгиленген мөөнөттө кайтарып берүүгө милдеттүү эмес. Инвестор өз капиталы менен тобокелдикти өзү да көтөрөт. Мисалы, жеке компания Кыргызстанда 100 млн долларлык завод курса, завод ийгиликсиз болсо, ошол 100 млн доллар автоматтык түрдө мамлекеттик карыз болуп калбайт. Ал эми мамлекет 100 млн доллар карыз алса, долбоор пайда береби же жокпу, карызды пайыздары менен төлөө милдети сакталат.

Бирок жол, ирригация, электр тармагы, мектеп сыяктуу жеке инвестор түздөн-түз каржылоого кызыкпаган стратегиялык объекттер үчүн узак мөөнөттүү жана арзан карыз алуу негиздүү болушу мүмкүн. Ошондуктан оптималдуу модель – коммерциялык жана киреше алып келүүчү долбоорлорго жеке инвестиция, мамлекеттик маанидеги инфраструктурага кылдат тандалган жеңилдетилген карыз жана мүмкүн болгон жерде мамлекеттик-жеке өнөктөштүк.

– ШКУга мүчө өлкөлөр менен инвестициялык кызматташтыкты күчөтүү Кыргызстанга тышкы карыздын көлөмүн азайтып, карыздын ордуна түз инвестицияларды тартууга кандай мүмкүнчүлүк берет?

-ШКУга мүчө өлкөлөр менен инвестициялык кызматташтыкты күчөтүү Кыргызстанга тышкы карызга көз карандылыкты азайтып, анын ордуна түз чет өлкөлүк инвестицияларды, коммерциялык долбоорлорду жана биргелешкен каржылоону көбөйтүүгө мүмкүнчүлүк берет. Инфраструктура, энергетика, логистика, өнөр жай жана IT тармактарына карызсыз капитал тартуу жаңы жумуш орундарын түзүп, өндүрүштү, экспортту жана бюджеттик кирешелерди өстүрөт. Ошол эле учурда инвестициялардын булактарын диверсификациялоо бир өлкөгө болгон көз карандылыкты азайтып, Кыргызстанды карызга негизделген өнүгүүдөн инвестицияга жана өз кирешесине таянган туруктуу экономикалык моделге өткөрүүгө жардам берет.

Чынайым Кутманалиева