Нурбек Сулайманов, Кемин районунун Кызыл-Октябрь айыл өкмөтүнүн башчысы: Айыл өкмөтүбүздүн артыкчылыгы – экономикалык активдүүлүктүн жогорку деңгээли…
Кемин районунун берекелүү аймак экенин ушундан билиңиз, аймактагы бардык айыл өкмөттөр дээрлик дотациядан чыккан. Табият тартуулаган кооз аймактагы, туристтик потенциалы кеңири өрөөндү башкарган Нурбек Жамалидинович 2 жылдан бери камчы салдырбай иштеп, өзү жетекчилик кылган айыл өкмөттү Кеминдеги алдыңкы аймакка айландыра алганын жергиликтүү элге кошулуп район башчы да бир ооздон баса белгиледи. Жетекчи үчүн элдин берген баасынан өткөн олжо болбосо керек. А биз көпчүлүктүн алкоосуна арзып келаткан мындай жетекчини кеңири маанайда сөзгө тарттык…
— Нурбек мырза, жакында Президенттин тикелей тапшырмасынын астында жергиликтүү жетекчилердин эл менен болгон жолугушуусу канчалык деңгээлде натыйжа берди деп ойлойсуз?
— Бул суроого так баа берүү үчүн ар бир аймактагы жыйынтыктарды өзүнчө талдоо керек. Жалпысынан алганда, Президенттин тапшырмасы менен жергиликтүү жетекчилердин эл менен жолугушуусу оң натыйжа берди деп айтууга болот. Тагыраагы, элдин көйгөйлөрү жана муктаждыктары түздөн-түз угулуп, жеринде талкууланып, буга удаа жергиликтүү бийлик менен калктын ортосундагы байланыш күчөдү. Айрым социалдык жана инфраструктуралык маселелерди чечүү боюнча конкреттүү тапшырмалар берилип, мамлекеттик органдардын ишине болгон ачыктык жана жоопкерчилик жогорулады. Ошол эле учурда натыйжалуулук жолугушуулардын саны менен эмес, көтөрүлгөн маселелердин канчасы иш жүзүндө чечилгени менен бааланат. Эгерде жарандардын кайрылуулары өз убагында аткарылып, эл өзгөрүүнү сезип жатса, анда мындай жолугушуулар натыйжалуу болду деп эсептөөгө болот. Ал эми көйгөйлөр кагаз жүзүндө гана калып калса, натыйжалуулугу төмөн болот. Ошондуктан, бул демилгенин чыныгы натыйжасы эл тарабынан көтөрүлгөн маселелердин чечилиш деңгээли жана калктын канааттануусу аркылуу аныкталат.
— Сиз жетекчилик кылган айыл өкмөттө инвестиция тартуу жагы канчалык деңгээлде жолго коюлган? Тикелей инвестициянын көлөмү канча дегеним…
— Айыл өкмөт тарабынан инвестиция тартуу боюнча тиешелүү иштер ар убак жүргүзүлүп келет. Аймактын инвестициялык мүмкүнчүлүктөрүн таанытуу, инвесторлор менен жолугушууларды уюштуруу жана долбоорлорду сунуштоо багытында аракеттер көрүлүүдө. Учурда тартылган тикелей инвестициялардын көлөмү 40 млн сом Кемин өнүктүрүү фондунан, 120 млн АКШ доллары ШАНФЭН ЗЕТ ЦЕМЕНТ заводуна тартылды. Бул каражаттар негизинен цемент чыгаруучу заводун салууга багытталып, жаңы жумуш орундарын түзүүгө жана инфраструктураны жакшыртууга өбөлгө болууда. Кудай буюрса мындан ары да инвестиция тартуу боюнча иштер улантылат.
— Жергиликтүү өз алдынча башкаруу тутуму боюнча эксперттердин “өлкөдөгү ротациясаясаты айыл өкмөт башчыларына анча мүнөздүү эмес. Айыл өкмөттөрүнө болгон мындай ыкма өзүн актабайт. Айылдын “коён жатагына” чейин билген гана адистер ошол аймактын башчылыгына ылайыктуу” — деген аныктамаларына кошуласызбы?
— Ооба, бул пикирде негиз бар деп эсептейм. Айыл өкмөтүнүн иши шаардык же борбордук деңгээлдеги башкаруудан айырмаланып, жергиликтүү шарттарды терең билүүнү талап кылат. Аймактын социалдык абалын, инфраструктурасын, жер-суу маселелерин, элдин мүнөзүн жана көйгөйлөрүн жакшы билген жетекчи көп учурда натыйжалуу иш алып бара алат. Ошол эле учурда ротация саясатынын да өз артыкчылыктары бар. Ал жемкорлук байланыштарды азайтууга, кадрлардын тажрыйбасын кеңейтүүгө жана башкарууга жаңы көз караштарды алып келүүгө жардам берет. Ошондуктан, маселе ротациянын өзүндө эмес, аны кайсы деңгээлде жана кандай шарттарда колдонууда деп ойлойм. Айыл өкмөт башчылары үчүн ротацияны жалпы эреже катары эмес, конкреттүү жагдайларга жараша колдонуу туурараак болушу мүмкүн. Анткени, жергиликтүү өзгөчөлүктөрдү жакшы билген адис айылдын өнүгүшүнө көбүрөөк салым кошо алат. Кыскасы, “айылдын коён жатагына чейин билген адис ошол аймакты башкарууга ылайыктуу” — деген пикирге жарым-жартылай кошулууга болот. Бирок, жеткиликтүү билим менен бирге кесипкөйлүк, башкаруучулук жөндөм жана жоопкерчилик да негизги талап болуп калышы керек.
— Айылдык кеңеш тарабынан кабыл алынган чечимдер айыл өкмөт тарабынан канчалык деңгээлде ишке ашууда? Дегеле соңку убакта айыл өкмөттүн аймагында жымың-жымың эте аткарылган кандай жакшы саамалыктарды тизмектей аласыз?
— Айылдык кеңеш тарабынан кабыл алынган чечимдердин көпчүлүгү айыл өкмөтү тарабынан мүмкүнчүлүккө жараша ишке ашырылып келет. Бирок, айрым чечимдер каржылык мүмкүнчүлүктөрдүн чектелүүсүнө, долбоорлордун кеч каржыланышына же мыйзамдык жол-жоболордун узактыгына байланыштуу толук аткарылбай калган учурлар да кездешет. Соңку убактарда айыл өкмөттүн аймагында аткарылып жаткан жакшы саамалыктардын катарына төмөнкүлөрдү кошууга болот:
´ Айыл ичиндеги көчөлөрдү оңдоо жана шагыл төшөө иштеринин жүргүзүлүшү;
´ Көчө жарыктандыруу тутумунун кеңейтилиши жана жаңыланышы;
´ Ичүүчү суу системаларын оңдоо жана калкты таза суу менен камсыздоону жакшыртуу;
´ Балдар аянтчаларын жана коомдук жайларды куруу же оңдоп-түзөө;
´ Социалдык объектилерге (мектеп, бала бакча, ФАП) шарттарды жакшыртуу боюнча иштер;
´ Айылдын тазалыгын камсыздоо үчүн ишембиликтерди уюштуруу жана көрктөндүрүү иш-чаралары;
´ Бюджеттик кирешелерди көбөйтүү жана инвестиция тартуу боюнча аракеттер;
´ Калк менен жолугушууларды өткөрүп, жергиликтүү көйгөйлөрдү жеринде чечүүгө көңүл буруу.
Айылдык кеңеш тарабынан кабыл алынган чечимдер негизинен айыл өкмөтү тарабынан этап-этабы менен аткарылып жатат. Албетте, айрым маселелер каржылык мүмкүнчүлүктөргө жараша убакытты талап кылат. Ошентсе да жогоруда баса белгилегенимдей акыркы мезгилде жолдорду оңдоо, көчөлөрдү жарыктандыруу, таза суу менен камсыздоону жакшыртуу, социалдык объектилерди колдоо жана айылды көрктөндүрүү багытында бир топ алгылыктуу иштер аткарылып жатканын белгилөөгө болот.
— Өзүңүз жетекчилик кылган айыл өкмөттү өнүккөн кайсы бир аймактын же чет өлкөдөгү айылдардын мисалында өнүктүрүү планыңызда барбы?
— Албетте, өнүккөн аймактардын жана чет өлкөлөрдөгү ийгиликтүү айылдардын тажрыйбасын үйрөнүү биздин ишибиздин маанилүү бөлүгү болуп саналат. Бирок, кайсы бир аймактын моделин толугу менен көчүрүп алуу эмес, анын ийгиликтүү тажрыйбасын жергиликтүү шарттарга ылайыкташтырып колдонуу максатын көздөйбүз. Кызыл-Октябрь айыл өкмөтүн өнүктүрүүдө заманбап инфраструктураны жакшыртууга, таза суу менен камсыздоого, ички жолдорду оңдоого, санариптик кызматтарды кеңейтүүгө, айыл чарбасын колдоого жана чакан бизнести өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Ошондой эле калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга багытталган инвестициялык долбоорлорду тартуу боюнча иштер улантылат. Өнүккөн өлкөлөрдүн жана алдыңкы айыл аймактарынын тажрыйбасын изилдеп, алардын натыйжалуу механизмдерин өз аймагыбыздын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен колдонуу алдыдагы негизги багыттарыбыздын бири болуп саналат.
— Мамлекетте дотациядан чыккан айыл өкмөттөр саналуу экенин жакшы билсеңиз керек. Сиз жетекчилик кылган айыл өкмөттүн мындай ийгиликти багындырышынын сыры эмнеде?
— Дотациядан чыгуу – бул бир күндө же бир жылда жетишилчү жыйынтык эмес. Бул көп жылдык үзүрлүү эмгектин, туура пландоонун жана жергиликтүү жамаат менен тыгыз кызматташуунун натыйжасы деп эсептейм. Биздин негизги максат – жергиликтүү бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтүү болду. Бул багытта салыктык базаны кеңейтүүгө, муниципалдык мүлктү натыйжалуу пайдаланууга, инвестицияларды тартууга жана ишкерликти өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурулду. Ошондой эле бюджеттик каражаттарды сарамжалдуу пайдалануу, артыкчылыктуу багыттарды туура аныктоо жана ар бир сомдун натыйжалуулугун көзөмөлдөө аракеттери көрүлдү. Мындан сырткары, айылдык кеңештин депутаттары, мекеме-ишканалар жана жергиликтүү тургундар менен биргеликте иш алып баруу жакшы жыйынтыктарды берди. Элдин демилгесин колдоо жана алардын ишенимин актоо да чоң роль ойноду. Ошондуктан, дотациядан чыгуудагы негизги сыр – бул ачык-айкын башкаруу, туура экономикалык саясат, ынтымактуу команда жана жергиликтүү калк менен биргелешип иштөө деп ойлойм.
— Бир кездери жергиликтүү өз алдынча башкаруу толук өз алдынча саясий институт эле. Айыл өкмөттөр эл тарабынан шайланган, кийинчерээк жергиликтүү кеңеш шайлап калган. Азыр болсо район башчы дайындаган көрүнүштө жергиликтүү демилгелерди, өз алдынчалыктын даамын таткан айыл өкмөттөрдү жогору жакка күн карама кылып койгон жокпу?
— Бул маселе боюнча коомчулукта ар кандай пикирлер бар. Чынында жергиликтүү өз алдынча башкаруунун негизги маңызы – жергиликтүү маанидеги маселелерди жеринде чечүү жана элдин кызыкчылыгын коргоо болуп саналат. Айыл өкмөт башчыларын дайындоо системасы мамлекеттик саясаттын жер-жерлерде бирдиктүү жүргүзүлүшүн, жоопкерчиликти күчөтүүнү жана башкаруунун натыйжалуулугун арттырууну көздөйт. Ошол эле учурда жергиликтүү демилгелерди колдоо, айылдын өнүгүү багыттарын аныктоо жана калктын муктаждыктарын чечүү боюнча айыл өкмөттөрдүн өз алдынчалуулугу сакталышы керек деп эсептейм. Эң башкысы – айыл өкмөтүнүн башчысы кандай жол менен кызматка келгенинде эмес, анын эл менен иштешүүсүндө, жергиликтүү көйгөйлөрдү чечүүдөгү демилгесинде жана жоопкерчилигинде. Эгер жетекчи элдин үнүн угуп, жергиликтүү кеңеш менен тыгыз иш алып барып, аймактын кызыкчылыгын биринчи орунга койсо, жергиликтүү өз алдынча башкаруунун маңызы сакталат деп ойлойм. Ошондуктан, борбордук бийлик менен жергиликтүү өз алдынча башкаруунун ортосундагы тең салмактуулукту камсыз кылуу бүгүнкү күндүн негизги милдеттеринин бири болуп саналат.
— Ар бир аймактын өзгөчөлүгү, кемчил жактары бар эмеспи. Сиз жетектеген аймактын жетишкендиги, көрүнүктүү потенциалга ээ жактарынан, буга удаа алсыз жактарынан кеп салып бере аласызбы?
— Ар бир аймактын өзүнө гана таандык артыкчылыктары жана чечүүнү талап кылган маселелери болот. Биздин Кызыл-Октябрь айыл өкмөтүнүн негизги артыкчылыгы – эмгекчил элибиз, айыл чарбасын өнүктүрүүгө ыңгайлуу шарттарыбыз жана экономикалык активдүүлүктүн салыштырмалуу жогорку деңгээли болуп саналат. Акыркы жылдары жергиликтүү бюджеттин кирешеси өсүп, инфраструктураны жакшыртуу боюнча бир катар иштер аткарылып жатат. Бул айыл аймагынын туруктуу өнүгүүсүнө жакшы өбөлгө түзүүдө. Потенциалыбыз тууралуу айтсак, айыл чарбасын заманбап технологиялар менен өнүктүрүүгө, кайра иштетүүчү чакан ишканаларды ачууга, инвестицияларды тартууга жана жаңы жумуш орундарын түзүүгө мүмкүнчүлүктөр жетиштүү. Ошондой эле жаштардын билим алуусуна жана ишкердик демилгелерине колдоо көрсөтүү аркылуу аймактын өнүгүүсүн дагы да ылдамдатууга шарт бар. Ал эми алсыз жагы болгондо кандай? Айрым ички жолдордун абалы, ирригациялык жана инженердик инфраструктураны жаңылоо зарылдыгы, ошондой эле кошумча инвестицияларга болгон муктаждык дагы эле күн тартибинде турат. Бирок, бул маселелерди этап-этабы менен чечүү боюнча тиешелүү иштер жүргүзүлүп жатат. Эң башкысы – жетишкендиктерге токтоп калбай, бар мүмкүнчүлүктөрдү туура пайдаланып, көйгөйлөрдү акырындык менен чечүү аркылуу айыл аймагын өнүктүрүүнү улантуу.
Калыгул Бейшекеев
