Нургалы Асаналиев, сценарист: «Барсбек каган» тасмасы кандай жаралды?

Кыргыз тарыхындагы Барсбек кагандын доору жасалма интеллекттин жардамы менен экранда жанданууда. «Каганат» киноэпопеясынын алгачкы тасмасы болгон «Барсбек каган» VIII кылымдагы кыргыздардын мамлекеттүүлүгүн, саясий байланыштарын жана тарыхый окуяларын заманбап технология аркылуу баяндоону максат кылат. Тасманы тартуу идеясы кандай жаралганын, тарыхый булактар менен иштөөдө кандай ыкмалар колдонулганын жана жасалма интеллект кино тармагына кандай мүмкүнчүлүктөрдү ачып жатканын билүү үчүн тасманын автору Нургалы Асаналиев менен баарлаштык.

— Нургалы байке, Барсбек каган тууралуу кино тартуу идеясы кантип жаралды? Бул тарыхый инсанды экран аркылуу көрсөтүүгө эмне түрткү болду?
— Идея бир күндө жаралган жок — ал көп жылдык тарыхый изилдөөнүн жана «Борбордук Азия конфедерациясы: өткөндөн келечекке» деген китеп боюнча жүргүзүлгөн иштин уландысы катары чыкты. Китепти жазуу учурунда бир нерсе айкын болду: биздин элдин тарыхы көбүнчө «кичине, коргончу гана болгон эл» деген призма аркылуу берилип келет. Ал эми Барсбек кагандын доору буга такыр карама-каршы келет — ал доордо Энесай кыргыздары күчтүү, өз алдынча каганат болгон, тегерегиндеги мамлекеттер менен тең укуктуу мамиле түзгөн, эгер согушту тандаса, аскердик жактан алсыз болгон эмес, тескерисинче, дипломатияны өз эрки менен артык көргөн эл болушкан. Ошондуктан Барсбекти экранга алып чыгуу — жөн эле тарыхый окуяны айтып берүү эмес, биздин элдин өзүн-өзү кабылдоосун түзөтүү аракети: биз орто кылымдарда «Улуу эл» болгонбуз, биз күчтүү, бирок геосаясий жактан татаал абалда турган эл болгонбуз. Бул ойду көркөм тил менен — кино аркылуу — жеткирүү, ал эми китеп аркылуу рационалдык, илимий негизде далилдөө — эки долбоор бир максатка кызмат кылат.

— Кинону тартууда жасалма интеллектти кандай колдондуңуз? Мисалы, каармандарды, тарыхый көрүнүштөрдү, согуш талааларын же ошол доордогу шаар-кыштактарды жаратууда жасалма интеллект кандай роль ойноду?
— Kaganat AiCinema долбоору толугу менен жасалма интеллект технологияларына негизделген генеративдик кино өндүрүшүн колдонот — бул VIII кылымдагы каармандарды, кийим-кечелерди, талаа-түздөрдү, чептерди жана согуш көрүнүштөрүн классикалык кино тартуу ыкмасында эмес (актёрлор, декорациялар, чоң бюджеттеги съемка аянттары менен), а генеративдик визуалдык моделдер аркылуу түзүүгө мүмкүндүк берет. Бул биздей чакан өлкө үчүн өтө маанилүү: Голливуддук масштабдагы бюджетсиз эле тарыхый эпикалык кинону дүйнөлүк деңгээлде жасоого мүмкүнчүлүк ачылат. Тасманын үн коштоосу (дубляж) тирүү актёрлордун үнү менен ар кандай тилдерге которулууда, андан кийин акыркы монтаж жана түстү иштеп чыгуу DaVinci Resolve’до жүргүзүлдү.

— Барсбек кагандын образын түзүүдө тарыхый маалымат менен чыгармачылыктын ортосундагы тең салмакты кантип сактадыңыз? Кайсы булактарга таяндыңыз?
-Негизги тарыхый таяныч — орхон-енисей руна жазуулары жана Кытай династиялык хроникалары (Таншу), алар боюнча Барсбек «Кыргыз-каган» деген титул менен эскерилет жана VIII кылымдын башында тюрк каганатына каршы туруп, тюргештер жана Тан Кытайы менен байланыш түзгөнү белгилүү. Бирок бул булактар өтө фрагменттүү — так диалогдор, инсандын мүнөзү, күнүмдүк турмушу тарыхта сакталган эмес. Ошондуктан биздин принцип мындай болду: чоң тарыхый скелет (мамлекеттик түзүлүш, союздар, согуш-тынчтык чечимдери, каганат кулатылгандан кийинки 90 кыргыз хандыктары пайда болушу) так тарыхый маалыматка негизделет, ал эми каармандын ички дүйнөсү, диалогдору жана жеке сызыктары — мен тарыхчылар менен биргеликте, доордун рухуна дал келтирип, чыгармачылык менен толуктадым. Тарыхый белгисиз жерлерди биз атайын жашырбайбыз — тескерисинче, келечекте бул изилдөөлөрдү (мисалы, «Жылдын беш тактынын кулашы» аттуу жана дагы үч тасма) тарыхчылар менен биргеликте, ачык суроолорду коюп, андан ары тереңдетип «Каганат» киноэпопеясында толук чагылдырганга аракет кылабыз.

— Жасалма интеллект менен кино тартуунун келечегин кандай көрөсүз? Бул технология кыргыз тарыхындагы башка улуу инсандарды жана окуяларды дүйнөлүк деңгээлде таанытууга кандай мүмкүнчүлүк берет?
— Мен муну биздин элдин тарыхый эсин калыбына келтирүүнүн жаңы куралы катары карайм. «Барсбек каган» — бул биздин пландаган беш тасмадан турган «Каганат» эпопеясынын биринчиси гана. Экинчи тасма («Жылдын беш тактынын кулашы», 710–711-жылдардагы Борбордук Азиядагы бир мезгилде болгон бир нече тактынын кулашы) жана үчүнчү тасма (751–840-жылдар аралыгы кыргыздардын уйгурлар менен согушу, көз карандылык жана 840-жылдагы кыргыз улуу мамлекеттүүлүгү) азыр тарыхый изилдөө жана сценарий стадиясында. Мурда мындай масштабдагы тарыхый эпопеяны тартуу үчүн жүз миллиондогон доллар керек болчу, ал эми чакан өлкөлөр, анын ичинде Кыргызстан, мындай ресурско ээ эмес болчу — ошондуктан биздин байыркы тарыхыбыз дүйнөлүк экрандарда дээрлик көрүнбөй келген. Жасалма интеллект бул тоскоолдукту алып салат: эми ар бир эл — чоң же кичине — өз тарыхын, өз каармандарын дүйнөгө өз тили жана өз көз карашы менен көрсөтө алат. Биз үчүн бул жөн гана технологиялык эксперимент эмес, маданий эгемендиктин бир түрү.

Чынайым Кутманалиева