Багышбек Райымбеков: Өлкөбүз экономикалык өнүгүүдөгү активдүүлүгүн жогорулатты

Мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу боюнча билим алган маектешим бир кездери теориялык жактан алган билимин практикалык жактан да бекемдеп, өкмөт алдындагы жергиликтүү өз алдынча башкаруу жана этностор аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттикте ийгиликтүү карьера жасап, бул жааттан кыйла тажрыйба топтогон. Теория менен практика айкалышкан соң илимден да ийгилик жараларын аңдаган саясий билимдер жана мамлекеттик башкаруу боюнча философия илиминин доктору (Ph.D) Багышбек Жакыпбековичтин  бул жааттан докторлук ишин коргогонун көпчүлүк биле бербейт. Мамлекеттик башкаруудан түшүнүгү кең мындай инсан менен өлкөдөгү маанилүү окуялардын алдында кеңири маанайда маектештик.

— Багышбек Жакыпбекович, жакында Балыкчы–Кочкор темир жолунун ачылышына сиз дагы көпчүлүк сындуу “маңдайы жарылып” кубандыңызбы? Алгач кепти ушул жааттан баштасак…
— Албетте, кубандым. Муну мен жөн гана жаңы темир жол тилкесинин ачылышы катары эмес, Кыргызстанда темир жол инфраструктурасына болгон мамиленин өзгөрө башташы катары кабыл алдым. Биз тоолуу, деңизге түз чыга албаган өлкөбүз. Ошондуктан транспорттук байланыш биз үчүн жөн гана экономикалык маселе эмес — бул улуттук өнүгүүнүн стратегиялык маселеси. Мен Кытайда, анын ичинде Шанхайда ушул жылдын март-июнь айларында Шанхай саясий билимдер жана укук университетинде мугалимдик квалификация жогорулатуу программасында жүргөн мезгилде бир нерсеге өзгөчө көңүл бурдум: Кытайдын экономикалык ийгилигинин артында завод-фабрикалар гана эмес, аларды бирдиктүү рынокко бириктирген темир жолдор, автомобиль магистралдары, порттор жана логистикалык борборлор турат. Инфраструктура ал жакта экономикалык өсүштөн кийин курулган эмес, тескерисинче, инфраструктура экономикалык өсүш үчүн алдын ала шарт түзгөн. Биз дагы ушул логикага өтүшүбүз керек. Балыкчы–Кочкор багытынын мааниси анын бүгүнкү чакырымында гана эмес, келечектеги мүмкүнчүлүгүндө. Эгер бул линия бара-бара Нарын багытына, андан ары өлкөнүн башка транспорттук коридорлоруна байланыша турган болсо, анда ички темир жол тармагынын таптакыр жаңы конфигурациясы пайда болушу мүмкүн. Бирок, темир жолдун өзү эле экономика жаратпайт. Анын айланасында логистикалык борборлор, кампалар, кайра иштетүүчү ишканалар, айыл чарба продукциясын топтоо жана экспорттоо системасы түзүлүшү керек. Ошондо ар бир чакырым темир жол экономикага иштей баштайт.

— Темир жолдогу ички ийгиликтерге удаа Кытай–Кыргызстан–Өзбекстанды байланыштырган темир жол каттамы боюнча оюңуз кандай? Бул саамалыктын өлкө экономикасына салымы эбегейсиз болгону менен коопсуздугубузга канчалык деңгээлде таасир этет деп ойлойсуз?
— Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу Кыргызстан үчүн тарыхый маанидеги долбоор. Анткени, ал биздин транспорттук географиябызды өзгөртөт. Кыргызстан биринчи жолу Кытайдын ири рыногу менен темир жол аркылуу түз байланышып, Өзбекстан аркылуу батыш жана түштүк багыттарга чыгуунун кошумча мүмкүнчүлүгүн алат.

— Соңку 6 жылда өлкөдө башталган ар бир ири саамалыктын жол куруу, ипотека, социалдык имараттардын салынышы жана стратегиялык маселелер жагынан алганда кандай натыйжага жетиштик?
— Акыркы жылдардагы өлкөдөгү эң маанилүү өзгөрүүлөрдүн бири — мамлекеттин экономикадагы жана инфраструктуралык өнүгүүдөгү активдүүлүгүнүн жогорулашы. Кыргызстанда көп жылдар бою “каражат жана мүмкүнчүлүк жок”, “кийин жасайбыз” деген психология үстөмдүк кылып келген. Азыр болсо мамлекеттик башкарууда башка мамиле пайда болгонун көрүп жатабыз: Бул ресурстарды издеп табуу, долбоорду баштоо жана натыйжа көрсөтүү аракети күчөдү. Жолдордун курулушу, ипотекалык программалардын кеңейиши, мектептердин, бала бакчалардын, социалдык жана инфраструктуралык объекттердин салынышы – мунун баары жарандардын күнүмдүк жашоосуна түз таасир берет. Бирок, биз кийинки этапта сандык өсүштөн сапаттык өсүшкө өтүүбүз керек. Мисалы, мектеп куруу — биринчи кадам. Экинчи кадам — ошол мектептеги билимдин сапаты. Жол куруу — биринчи кадам; аны аймактагы экономика, туризм жана соода менен байланыштыруу — экинчи кадам. Ипотека берүү — биринчи кадам; турак жай рыногунда сунушту көбөйтүү жана баанын негизсиз өсүшүнө жол бербөө — экинчи кадам. Кытайдын тажрыйбасында мага жаккан нерсе — инфраструктура өзүнчө курулбайт. Жол, темир жол, шаар, өнөр жай зонасы, университет жана логистика бири-бирине байланышкан система катары пландалат. Кыргызстан дагы акырындап “объект куруу” саясатынан “экономикалык экосистема түзүү” саясатына өтүшү керек. Ошол учурда азыркы инвестициялардын экономикалык кайтарымы кыйла жогору болот.

— Эгемендүүлүк майрамында бул сапар өлкөбүз өз кучагына дүйнөнү кабыл алып, ШКУ саммитин, Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын зор ынтаа менен өткөргөнү турат. Мындай ийгилик бир эседен натыйжа көрсөтүүгө болгон аракеттин келечегин кандай мүнөздөөгө алар элеңиз?
— Муну Кыргызстандын эл аралык субъекттүүлүгүнүн күчөшүнүн белгиси катары көрүүгө болот. Чакан мамлекет үчүн эл аралык саясатта көрүнүктүү болуунун бир нече жолу бар. Алардын бири — дипломатиялык жана интеллектуалдык аянтча болуу. ШКУ саммити Кыргызстанга Кытай, Россия, Борбор Азия мамлекеттери жана уюмдун башка катышуучулары менен өзүнүн стратегиялык кызыкчылыктарын талкуулоого мүмкүнчүлүк берет. Ал эми Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары башка багыттагы инструмент. Бул — Кыргызстандын “жумшак күчү”. Биз дүйнөгө мунай же миллиарддаган долларлык технология менен гана чыга албайбыз. Бирок, кыргыз элинин тарыхы, көчмөн цивилизациясы, «Манас» эпосубуз, тоолорубуз, Ысык-Көл, улуттук оюндар, маданият жана меймандостук аркылуу өлкөнүн өзгөчө эл аралык образын түзө алабыз. Бирок, мындай иш-чаралардын ийгилигин “канча конок келди?” — деген көрсөткүч менен гана өлчөбөшүбүз керек. Саммиттен кийин канча инвестициялык келишим ишке ашты? Канча турист кайра келди? Кыргызстан жөнүндө дүйнөлүк маалымат мейкиндигинде кандай образ калды? Жаңы инфраструктура кийин элге кандай кызмат кылат? Биз үчүн мына ушундай көрсөткүчтөр маанилүү. Жакында Кытайдын эл аралык иш-чараларды мамлекеттик имидж, инвестиция, туризм жана шаардык өнүгүү менен кантип айкалышарынан кабардар болдум. Кыргызстан дагы ушул принципти колдонушу керек: Бир жолку иш-чараны узак мөөнөттүү мамлекеттик капиталга айландыруу.

— Жогорудагыдай зор ынтаа менен көрүлгөн аракеттердин, изги иштердин ыргагын келечекте кандай багытта улантып кетүү керек? Темпти токтотпой, мындан ары өлкөбүз өнүгүү үчүн эмне кылышы зарыл?
— Азыркы темпти сактоо маанилүү. Башта айтканымдай, кийинки негизги маселе — темптин өзү эмес, анын сапаты жана стратегиялык багыты. Менимче, Кыргызстан жакынкы он жылдыкта кеминде алты багытты артыкчылыктуу кылышы керек. Биринчиден, энергетикалык көз карандысыздык. ГЭСтерди куруу, чакан энергетиканы, күн жана шамал энергиясын өнүктүрүү керек. Өнөр жайды электр энергиясыз өнүктүрүүгө мүмкүн эмес. Экинчиден, транспорттук-логистикалык мамлекет болуу. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу, ички темир жолдор, Түндүк–Түштүк альтернативдүү жолу жана чек ара логистикасы бирдиктүү стратегиянын бөлүктөрү болушу зарыл. Үчүнчүдөн, индустриялаштыруу. Кыргызстан жөн гана транзиттик өлкө болуп калбашы кажет. Кытайдан келген жүктү өткөрүп гана койбой, Кытайдын рыногуна кыргыз продукциясын чыгара турган өндүрүштү түзүшүбүз зарыл. Айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, текстиль, фармацевтика, курулуш материалдары жана айрым технологиялык өндүрүштөр боюнча мүмкүнчүлүгүбүз бар. Төртүнчүдөн, адам капиталын өнүктүрүү. Бул эң маанилүү багыт. Мектеп, университет, кесиптик билим берүү жана мамлекеттик кызматтын сапаты көтөрүлбөсө, инфраструктуранын мүмкүнчүлүгүн толук пайдалана албайбыз. Бешинчиден, мамлекеттик башкарууну технологиялаштыруу. Кытайдагы тажрыйбамдан байкаганым — чоң долбоорлордун артында күчтүү мамлекеттик пландоо, маалыматтарды пайдалануу жана аткаруучулук дисциплина турат. Кыргызстан дагы санариптик мамлекеттик башкарууну тереңдетиши керек. Алтынчыдан, тең салмактуу тышкы саясатты сактоо. Кыргызстан Кытай менен экономикалык кызматташууну тереңдетип, Россия менен тарыхый жана экономикалык байланыштарын сактап, Борбор Азиядагы интеграцияны күчөтүп, ошол эле учурда Түркия, Европа, Араб мамлекеттери, АКШ, Япония, Корея жана башка өнөктөштөр менен кызматташууну кеңейтүүгө тийиш. Кыргызстандын артыкчылыгы — биздин географиябыз. Бирок, география өзү байлык эмес. Географияны экономикага айланта алган мамлекет гана анын пайдасын көрөт. Ошондуктан, азыркы инфраструктуралык темпти токтотпош керек. Бирок, кийинки баскычта ар бир чоң долбоордун жанында үч суроо турушу зарыл: Бул долбоор канча жумуш ордун түзөт, канча экспорт алып келет жана Кыргызстандын узак мөөнөттүү мамлекеттик мүмкүнчүлүгүн канчалык күчөтөт? Менимче, Кыргызстан азыр дал ушундай маанилүү тарыхый чекке келип турат. Мурда биз көбүнчө географиялык жактан туюк, тоолуу мамлекет экенибизди кемчилик катары айтып келсек, Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана жаңы транспорттук коридорлор ошол географияны артыкчылыкка айландырууга мүмкүнчүлүк берип жатат. Эң негизгиси — курулуштун темпин стратегиялык ой жүгүртүү, сапаттуу мамлекеттик башкаруу жана күчтүү адам капиталы менен айкалыштыра билүү. Ошондо бүгүн башталган долбоорлор бир бийликтин же бир мезгилдин жетишкендиги болуп калбастан, кийинки муундар пайдалана турган Кыргызстандын жаңы экономикалык пайдубалына айланат.

Калыгул Бейшекеев