Көчмөндөр дүйнөсү

Киришүү

Көчмөндөр дүйнөсү — адамзат тарыхындагы өзгөчө жана маанилүү цивилизациялардын бири. Көчмөндөрдүн тарыхы – Евразиянын кең талаалары, тоолору, чөлдөрү жана жарым чөлдөрү менен тыгыз байланышта. Алардын жашоо образы табигый шарттарга ыңгайлашып, мал чарбачылыгына, мезгилдүү көчүп-конууга, жаратылышты туура пайдаланууга жана коомдук ынтымакка негизделген.

Көчмөн коомдор миңдеген жылдар бою Евразия континентинин саясий, экономикалык жана маданий өнүгүшүнө зор таасир тийгизип келген. Алар өз алдынча мамлекеттерди жана саясий бирикмелерди түзүп, коңшу отурукташкан элдер менен соода, маданий жана саясий байланыштарды жүргүзүшкөн. Борбордук Азия көчмөндөр цивилизациясынын маанилүү очокторунун бири болгон. Азыркы Кыргызстандын аймагы да байыркы мезгилдерден тартып көчмөн жана жарым көчмөн элдердин маданий байланыштары өнүккөн аймак болуп келген. Сактар, усундар, гунндар, байыркы түрк уруулары, кыргыздар, карлуктар, кыпчактар жана башка элдердин тарыхы бул аймактын өнүгүшүндө маанилүү орунду ээлейт. Көчмөндөрдү кээде отурукташкан цивилизацияларга карама-каршы коюп, алардын маданиятын жөнөкөй же өнүкпөгөн деп түшүндүрүүгө аракеттер болгон. Бирок, тарыхый жана археологиялык маалыматтар көчмөндөрдүн татаал коомдук түзүлүштөрдү, мамлекеттерди жана ири империяларды түзгөнүн көрсөтөт. Алар соода жолдорун көзөмөлдөп, шаарлар менен байланыш түзүп, темирди иштетүү, ат жабдыктарын жасоо, курал-жарак өндүрүү, зергерчилик, кол өнөрчүлүк жана оозеки чыгармачылык сыяктуу тармактарды өнүктүрүшкөн. Көчмөндөрдүн дүйнө таанымы да өзгөчө болгон. Алар үчүн жаратылыш, жер-суу, асман, тоо, жылдыздар, жаныбарлар жана ата-бабалардын мурасы чоң мааниге ээ болгон. Көчмөндөрдүн салт-санаасы, үрп-адаты, эпостору, музыкасы, улуттук оюндары жана кол өнөрчүлүгү бүгүнкү күнгө чейин Борбордук Азия элдеринин маданиятынын маанилүү бөлүгү болуп саналат.

Бул макаламда — көчмөндөр дүйнөсүнүн келип чыгышын, жашоо образын, чарбасын, коомдук түзүлүшүн, маданиятын, дүйнө таанымын жана тарыхый маанисин кеңири баяндоого аракет кылдым. Ошондой эле кыргыз элинин көчмөн цивилизациясындагы ордун жана көчмөн мурастын азыркы коомдогу маанисин көрсөткөнгө далалат кылмакчымын.

Көчмөндөр дүйнөсүнүн калыптанышы же көчмөн жашоо образынын пайда болушу
Көчмөн жашоо образы адамзаттын жаратылыш шарттарына ыңгайлашуусунун натыйжасында пайда болгон. Айрыкча, кең талаалуу, тоолуу жана жаан-чачыны аз аймактарда туруктуу дыйканчылык жүргүзүү ар дайым эле мүмкүн болгон эмес. Мындай шарттарда мал багуу адамдардын жашоосунун негизги булагына айланган. Малдын түрүнө жараша көчүп-конуу багыттары өзгөрүп турган. Жылкы, кой, эчки, уй жана төө көчмөндөрдүн чарбасында өзгөчө мааниге ээ болгон. Мал адамды эт, сүт, жүн, тери жана башка керектүү буюмдар менен камсыз кылган. Жылкы болсо унаа каражаты гана эмес, согушта, аңчылыкта маанилүү роль ойногон. Ат минүү көчмөндөрдүн кыймылдуулугун күчөтүп, чоң аймактарды өздөштүрүүгө шарт түзгөн.

Көчмөндөр белгилүү бир аймакта жыл бою бир жерде жашабастан, мезгилге жараша жайыттарды алмаштырып турушкан. Борбордук Азияда жайлоо, күздөө, кыштоо жана жаздоо сыяктуу көч жолдору калыптанган. Кыргыз элинин салттуу чарбасында да мындай көчүп-конуу системасы кеңири тараган. Кыш мезгилинде калк кыштоолордо жашаса, жаз жана жай айларында малды бийик тоолуу жайыттарга алып чыгышкан. Күзүндө кайра төмөнкү аймактарга түшүшкөн. Бул система табигый ресурстарды туура пайдаланууга шарт түзгөн. Жайыттарды кезектешип колдонуу малга жетиштүү тоют берүүгө жана айлана-чөйрөгө болгон басымды азайтууга жардам берген.

Көчмөндөрдүн негизги аймактары
Көчмөн цивилизациясы Евразиянын абдан кең аймагын камтыган. Анын негизги аймактарына Монголиянын талаалары, Алтай, Түштүк Сибирь, Казакстандын талаалары, Кыргызстандын тоолору, Борбордук Азиянын айрым аймактары, Волга боюндагы талаалар жана Чыгыш Европанын талаалуу аймактары кирген. Евразиянын талаалары элдердин өз ара байланышына чоң мүмкүнчүлүк түзгөн. Көчмөндөр бир аймактан экинчи аймакка көчүп жүргөндүктөн, ар кандай элдердин маданияты бири-бирине таасир берип турган. Көчмөндөрдүн тарыхында Алтай жана Теңир-Тоо аймактары өзгөчө мааниге ээ. Бул аймактарда байыркы түрк элдеринин тарыхына байланыштуу көптөгөн археологиялык эстеликтер табылган. Кыргызстандын аймагында да байыркы көчмөндөрдүн маданиятын далилдеген көрүстөндөр, таш эстеликтер, аска бетиндеги сүрөттөр жана башка археологиялык табылгалар көп кездешет.

Көчмөндөрдүн чарбасы жана күнүмдүк жашоосу
Көчмөндөрдүн экономикалык жашоосунун негизи мал чарбачылыгы болгон. Малдын саны үй-бүлөнүн жана уруунун байлыгын аныктоочу маанилүү көрсөткүчтөрдүн бири болгон. Кой көчмөндөр арасында кеңири тараган малдардын бири. Анын эти, сүтү, жүнү жана териси күнүмдүк турмушта пайдаланылган. Ал эми жылкы көчмөн адам үчүн эркиндиктин, күчтүн жана байлыктын символу болуп калган. Жылкыны минүү көчмөндөрдүн кыймылдуулугун жогорулаткан. Төө негизинен кургак жана чөлдүү аймактарда чоң мааниге ээ болуп, оор жүктөрдү алыс аралыкка ташууга ылайыктуу болгон. Айрым көчмөндөр дыйканчылык менен да алектенишкен. Айрыкча, дарыялардын, көлдөрдүн боюндагы аймактарда дан эгиндери өстүрүлгөн.

Көчмөндөрдүн турак жайы
Көчмөндөрдүн эң белгилүү турак жайы — боз үй. Боз үй көчмөн жашоонун талаптарына абдан ылайыктуу болгон. Боз үй жыгач кереге, ууктар, түндүк жана башка бөлүктөрдөн турат. Аны тез арада тигип, кайра чечип, башка жерге алып кетүүгө мүмкүн болгон. Бул көчмөндөрдүн мобилдүү жашоо образына толук жооп берген. Боз үйдүн ички түзүлүшүндө да белгилүү тартип бар. Төр эң сыйлуу орун катары эсептелип, үйдүн ар бир бөлүгүнүн өзүнүн практикалык, символдук мааниси болгон. Ал эми түндүк өзгөчө мааниге ээ. Ал боз үйдүн төбөсүндөгү тегерек түзүлүш болуп, жарык киргизип жана түтүндүн чыгышын камсыз кылган. Кыргыз элинин түшүнүгүндө түндүк үй-бүлөнүн, тукумдун жана жалпы үйдүн символу катары кабыл алынган.

Тамак-аш маданияты
Көчмөндөрдүн тамак-ашы алардын чарбасы менен түздөн-түз байланышта. Эт жана сүт азыктары негизги орунду ээлеген. Кыргыздардын салттуу тамак-аштарынын арасында беш бармак, куурдак, боорсок, кымыз, айран, курут, сүзмө жана башка азыктар бар. Сүттү узак убакытка сактоо үчүн аны кайра иштетүүнүн ар кандай ыкмалары колдонулган. Кымыз — бээнин сүтүн ачытуу аркылуу даярдалган салттуу суусундук. Ал кыргыздардын гана эмес, Борбордук Азиядагы башка көчмөн элдердин да маданиятында маанилүү орунга ээ. Көчмөндөр этти да ар кандай жолдор менен сакташкан. Кышка карата этти кургатуу, туздоо жана башка ыкмалар колдонулган.

Көчмөндөрдүн коомдук түзүлүшү
Көчмөн коомдордо туугандык жана уруучулук байланыштар маанилүү орунда турган. Адам өзүнүн уруусун, урук-туугандарын жана ата-тегин билүүгө аракет кылган. Кыргыз элинде санжыранын өзгөчө мааниси бар. Санжыра аркылуу адамдар ата-бабаларынын тарыхын, урук-туугандык байланышын жана тарыхый окуяларды муундан-муунга өткөрүп келишкен. Уруу коомдун социалдык уюшулушунун негизги формаларынын бири. Ар бир уруунун өзүнүн белгилүү аймагы, жайыттары жана ички башкаруу салттары болгон. Бирок, уруулар өз алдынча гана жашабастан, ири саясий бирикмелердин курамына да кирип турушкан.

Элдик башкаруу жана бийлик
Көчмөн коомдордо башкаруунун ар кандай формалары болгон. Айрым учурларда хандар, кагандар же башка жогорку башкаруучулар бийлик жүргүзүшкөн. Ошол эле учурда уруу башчылары, аксакалдар жана таасирдүү адамдар коомдук маселелерди чечүүдө маанилүү роль аткарган. Кыргыз коомунда бийлердин жана аксакалдардын орду чоң болгон. Алар талаш-тартыштарды чечип, коомдук тартипти сактоого көмөктөшкөн. Көптөгөн маселелер кеңешүү жолу менен чечилген. Бул көчмөн коомдордо коллективдик жоопкерчилик жана өз ара жардамдашуу принциптери күчтүү болгонун көрсөтөт.

Аскердик түзүлүш
Көчмөндөрдүн жашоо образы аларды согуш өнөрүнө да жакындаткан. Атчан аскерлер тез кыймылдап, кең талаада чоң аралыктарды кыска убакытта басып өтө алышкан. Жаа жана жебе көчмөндөрдүн негизги куралдарынын бири болгон. Ат үстүндө жаа атуу жогорку чеберчиликти талап кылган. Мындан тышкары найза, кылыч, калкан жана соот сыяктуу куралдар колдонулган. Көчмөндөрдүн аскердик тактикасы көп учурда мобилдүүлүккө негизделген. Алар күтүүсүз чабуул коюп, тез орун которууга жөндөмдүү болушкан. Тарыхта гунндар, түрктөр, монголдор жана башка көчмөн империялардын аскердик күчү дүйнөлүк тарыхта чоң роль ойногон.

Миталип МАМЫТОВ, медицина илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын Баатыры