Токон Мамытов,генерал-лейтенант: Кыргызстан мамлекеттүүлүктү бекемдөө этабынан өнүгүү этабына өттү

Кыргызстан эгемендүүлүктүн 35 жылында мамлекеттүүлүгүн бекемдеп, экономикалык жана инфраструктуралык өнүгүүнүн жаңы этабына кадам таштады. Бүгүн өлкө өзүнүн келечегин өзү аныктоо менен катар аймактык жана эл аралык процесстерде активдүү позициясын көрсөтүп келет. Генерал Токон Мамытов эгемендүүлүктүн тарыхый мааниси, акыркы жылдардагы өзгөрүүлөр жана Кыргызстандын алдыдагы негизги милдеттери тууралуу ой бөлүштү.

— Токон Болотбекович, эгемендүүлүк Кыргызстанга 35 жыл ичинде эмне берди жана бүгүнкү күндө анын башкы баалуулугу эмнеде?

— Эгемендүүлүктүн 35 жылында Кыргызстан татаал, ошол эле учурда тарыхый жактан маанилүү жолду басып өттү. Эгемендүүлүк бизге өз мамлекетибиздин тагдырын өз алдынча аныктоого, мамлекеттик башкаруунун өз системасын калыптандырууга, көз карандысыз тышкы саясат жүргүзүүгө, улуттук маданиятыбызды, тилибизди, каада-салттарыбызды жана тарыхый өзгөчөлүгүбүздү сактоого жана өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк берди. Бирок эгемендүүлүк мамлекеттик туу, герб, чек ара жана эл аралык уюмдарга мүчө болуу менен гана чектелбейт. Терең маанисинде эгемендүүлүк — бул элдин өз келечегин өзү аныктоого болгон укугу жана мамлекеттин кабыл алган чечимдери үчүн жоопкерчилиги.

Ушул 35 жылдын ичинде Кыргызстан эл аралык мамилелердин өз алдынча субъектисине айланды. Биз көптөгөн мамлекеттер менен дипломатиялык мамилелерди түздүк, Бириккен Улуттар Уюмунун, Шанхай кызматташтык уюмунун, Евразия экономикалык биримдигинин, Жамааттык коопсуздук келишими уюмунун, Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин жана башка эл аралык түзүмдөрдүн активдүү катышуучусу болдук. Мында Кыргызстан тышкы байланыштарындагы тең салмактуулукту сактоого жана ар түрдүү күч борборлору менен кызматташууга умтулуп, биринчи кезекте өзүнүн улуттук кызыкчылыктарын жетекчиликке алып келди.

Эгемендүүлүктүн 35 жылдыгы – бул өткөн жолго көз чаптырып, жетишкендиктерибизди баалоо үчүн гана эмес, алдыдагы жаңы этапты аныктоо үчүн да маанилүү учур. Эгер эгемендүүлүктүн алгачкы он жылдыктары негизинен мамлекеттүүлүктү сактоо, мамлекеттик институттарды калыптандыруу жана Кыргызстанды өз алдынча мамлекет катары бекемдөө мезгили болсо, бүгүнкү күндө алдыбызда саясий суверенитетти экономикалык өз алдынчалыкка, технологиялык өнүгүүгө, күчтүү адам капиталына жана жарандардын татыктуу жашоо деңгээлине айландыруу милдети турат.

Мен эгемендүүлүктүн бүгүнкү күндөгү заманбап маңызын дал ушундан көрөм: өз мамлекетибиздин болушу гана эмес, бул мамлекеттин эртең кандай болорун өз алдынча аныктоо мүмкүнчүлүгүнүн болушу.

– Бүгүнкү Кыргызстанды 5–6 жыл мурдагы мезгил менен салыштырганда, кайсы тармактарда эң чоң өсүш жана жылыш болду?

– Бүгүнкү Кыргызстанды мындан 5–6 жыл мурдагы мезгил менен салыштырганда, эң олуттуу өзгөрүүлөрдү бири-бири менен өз ара байланышкан бир нече багыттан көрүүгө болот.

Биринчиден, экономикалык өсүш. Акыркы жылдары Кыргызстан экономикасынын өсүү темптери кыйла жогорулады. Ички дүң өнүмдүн көлөмү, инвестициялар, өнөр жай өндүрүшү, курулуш, соода жана салыктык түшүүлөр олуттуу көбөйдү. Бул өлкө экономикасынын масштабы да, өнүгүү динамикасы да кыйла өскөнүн көрсөтөт.

Экинчиден, инфраструктуралык өнүгүү. Эң көрүнүктүү өзгөрүүлөрдүн бири  жолдорду, энергетикалык объектилерди, турак жайларды, мектептерди, ооруканаларды жана башка инфраструктуралык объектилерди куруу жана модернизациялоо. Мамлекеттик инвестициялар барган сайын учурдагы чыгымдарды каржылоого гана эмес, өлкөнүн узак мөөнөттүү өнүгүүсү үчүн зарыл болгон материалдык негизди түзүүгө да багытталууда.

Үчүнчүдөн, энергетика. Энергетикалык коопсуздук мамлекеттик саясаттын негизги артыкчылыктарынын бирине айланды. Гидроэнергетиканы өнүктүрүү, жаңы энергетикалык объектилерди куруу жана иштеп жаткан объектилерди модернизациялоо келечектеги өнөр жай өсүшүнүн негизин түзөт. Кыргызстан үчүн бул өзгөчө маанилүү. Анткени энергетикалык потенциал – өлкөнүн негизги стратегиялык ресурстарынын бири. Арзан жана жетиштүү энергия менен камсыз болуу өнөр жайды өнүктүрүүгө, жаңы өндүрүштөрдү түзүүгө жана экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга түздөн-түз таасир берет.

Төртүнчүдөн, өнөр жай жана инвестициялар. Бүгүнкү күндө өлкө ичинде өндүрүштү өнүктүрүүгө, чийки затты кайра иштетүүгө, курулуш индустриясына, тамак-аш өнөр жайына, тоо-кен секторуна жана башка багыттарга кыйла көбүрөөк көңүл бурулууда.

Бул принципиалдуу мааниге ээ. Анткени Кыргызстанды узак мөөнөттүү экономикалык жактан өнүктүрүү соодага жана импортко гана багытталган модель менен чектелбеши керек. Биз өзүбүздүн кошумча наркыбызды түзгөн өндүрүштөрдү көбөйтүүгө тийишпиз.

Бешинчиден, транспорттук байланыштуулук. Кыргызстан татаал тоолуу географиясы жана дүйнөлүк рыноктордон алыстыгы менен шартталган чектөөлөргө карабастан, бара-бара аймактык транспорттук коридорлордун маанилүү звеносуна айлануу мүмкүнчүлүгүнө ээ болууда. Бул жагынан алганда Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу өзгөчө стратегиялык мааниге ээ. Бул жөн гана темир жол долбоору эмес. Келечекте ал Борбордук Азиянын Кытай, Түштүк Азия, Жакынкы Чыгыш жана Европа менен экономикалык байланыштарын кеңейтүүчү кыйла кеңири транспорттук-экономикалык системанын маанилүү бөлүгүнө айланышы мүмкүн.

Алтынчыдан, санариптештирүү жана жаңы технологиялар. Кыргызстан акырындык менен санариптик инфраструктурасын калыптандырып, мамлекеттик электрондук кызматтарды кеңейтип, IT секторун өнүктүрүүдө.

Бул өзгөчө маанилүү, анткени Кыргызстан мунай жана газ сыяктуу ири углеводороддук ресурстарга ээ эмес. Ошондуктан адам капиталы, билим, илим, технология жана санариптик экономика өлкөнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн камсыз кылган өз алдынча ресурска айлана алат.

Жетинчиден, Кыргызстандын эл аралык субъекттүүлүгүнүн өсүшү. Менин оюмча, акыркы жылдардагы эң маанилүү сапаттык өзгөрүүлөрдүн бири дал ушул багытта болду. Бүгүн Кыргызстан эл аралык процесстердин катышуучусу гана болбостон, өзүнүн аймактык күн тартибин сунуштоого жана калыптандырууга жөндөмдүү мамлекет катары да таанылып келе жатат. Бул жагынан алганда 2025–2026-жылдардагы Кыргызстандын Шанхай кызматташтык уюмуна төрагалыгы өзгөчө мааниге ээ. Бишкекте ШКУнун түзүлгөнүнүн 25 жылдыгына арналган юбилейлик саммиттин өтүшү Кыргызстан үчүн чоң саясий жана дипломатиялык мааниге ээ.

Бул – өлкөбүздүн дипломатиялык демилгелүүлүгүн, уюштуруучулук мүмкүнчүлүктөрүн жана коопсуздук, экономика, транспорт, энергетика, санариптештирүү, гуманитардык кызматташтык жана туруктуу өнүгүү сыяктуу багыттар боюнча чечимдерди калыптандырууга катышуу мүмкүнчүлүгүн көрсөтүүчү маанилүү окуя.

Ошол эле учурда Кыргызстандын ШКУга төрагалыгынын мааниси бир гана юбилейлик саммит менен чектелбейт. ШКУнун курамына калкынын саны, экономикалык мүмкүнчүлүктөрү жана саясий таасири зор мамлекеттер кирет. Ошондуктан бул уюмга төрагалык кылуу Кыргызстанга өзүнүн улуттук кызыкчылыктарын активдүү илгерилетүүгө, жаңы демилгелерди сунуштоого жана Евразия мейкиндигиндеги ордун бекемдөөгө кеңири мүмкүнчүлүк берет.

Демек, мындан 5–6 жыл мурда Кыргызстан үчүн негизги маселелердин бири саясий жана экономикалык туруктуулукту камсыз кылуу жана өнүгүүгө шарт түзүү болсо, бүгүнкү күндө өлкөдө ири экономикалык, инфраструктуралык жана эл аралык долбоорлорду ишке ашырууга мүмкүнчүлүктөр кыйла кеңейди.

Жалпысынан алганда, Кыргызстан туруктуулукту бекемдөө этабынан өнүгүү этабына; негизинен ички күн тартипке багытталган саясаттан активдүү аймактык саясатка; эл аралык процесстердин катышуучусу болуудан ошол процесстердин калыптанышына таасир эткен субъект болууга карай бара жатат.

Бирок жогорку экономикалык өсүштүн өзү акыркы максат эмес экенин да түшүнүшүбүз керек. Кийинки этаптагы негизги милдет – бул өсүштү туруктуу өнүгүүгө айландыруу. Башкача айтканда, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, сапаттуу жумуш орундарын түзүү, билим берүүнү жана илимди өнүктүрүү, калктын кирешесин көбөйтүү жана жашоо сапатын жогорулатуу зарыл.

35 жыл ичинде Кыргызстан эң башкы баалуулукка  өз келечегин өзү аныктоо укугуна жана мүмкүнчүлүгүнө ээ болду. Ал эми акыркы жылдар өлкөнүн жаңы этапка өтүп жатканын көрсөтүүдө: мамлекеттүүлүктү сактоодон – өнүгүүгө, экономикалык аялуу абалдан – өзүнүн инфраструктуралык жана өндүрүштүк базасын түзүүгө, эл аралык процесстерге жөн гана катышуудан – аларды калыптандырууга активдүү катышкан субъект болууга карай жол ачылууда.

Кыргызстандын ШКУга төрагалык кылышы жана Бишкекте уюмдун 25 жылдыгына арналган юбилейлик саммиттин өткөрүлүшү  өлкөбүздүн ушул жаңы ролунун эң көрүнүктүү көрүнүштөрүнүн бири.

Чынайым Кутманалиева