Зайырбек Эргешов: Жеткиликтүү турак жай — үй-бүлөнүн туруктуулугуна салынган инвестиция

Мамлекеттик ипотекалык компаниянын (МИК) ишмердүүлүгүнүн аймактарга жайылышы турак жайга муктаж жарандар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачууда. Өзгөчө жаш үй-бүлөлөр, мугалимдер, дарыгерлер жана туруктуу кирешеси болгону менен үй сатып алууга каражаты жетпеген жарандар үчүн жеңилдетилген ипотеканын мааниси чоң. МИКтин аймактардагы иши, мамлекеттик ипотеканын коомго тийгизген таасири жана турак жай саясатынын келечеги тууралуу эксперт Зайырбек Эргешов менен маектештик.

— Зайырбек байке, МИКтин аймактарга жайылышын турак жай саясаты үчүн маанилүү кадам деп эсептесек болобу? Мунун пайдасын карапайым эл сезе баштадыбы?

— Албетте, бул маанилүү кадам. Анткени турак жай маселеси Бишкек менен Оштун гана көйгөйү эмес. Райондордо, чакан шаарларда жана алыскы айылдарда жашаган адамдардын да өз үйүнө ээ болгусу келет. Айрыкча жаш үй-бүлөлөр, мугалимдер, дарыгерлер жана мамлекеттик кызматкерлер үчүн бул абдан актуалдуу маселе. Буга чейин көпчүлүк үчүн үй алуу мүмкүнчүлүгү ири шаарларда көбүрөөк болсо, аймактарда мындай шарттар чектелүү эле. МИКтин ишмердүүлүгүнүн жер-жерлерге жайылышы бул айырмачылыкты азайтып, жарандардын өздөрү жашап, иштеп жаткан аймагынан турак жай алуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтет.

Мунун дагы бир жакшы жагы бар. Адам үй алуу үчүн сөзсүз борборго көчүүгө аргасыз болбой калат. Башкача айтканда, өз аймагында турак жайга ээ болуп, иштеп, үй-бүлөсү менен жашоого шарт түзүлсө, бул жергиликтүү өнүгүүгө да оң таасирин тийгизет.

Албетте, ар бир аймактын шарты ар башка. Бир жерде көп кабаттуу үйлөргө суроо-талап жогору болсо, башка жерде жеке үй курууга же жер тилкесине муктаждык болушу мүмкүн. Ошондуктан турак жай программаларын жергиликтүү шарттарга ылайык жүргүзүү маанилүү. Мамлекеттин негизги максаты — элге жөн гана үй куруу эмес, жарандардын турак жайга болгон муктаждыгын мүмкүн болушунча ыңгайлуу шартта чечүүгө жардам берүү.

— Өз үйүнө ээ болуу үй-бүлөнүн жашоосун канчалык өзгөртөт?

— Өз үйүнө ээ болуу — үй-бүлөнүн туруктуулугун камсыздайт. Ижарада жашаган адамдар ай сайын акча төлөп, батирдин ижара келишимин узартууну же башка үй издөөнү ойлоп турушат. Айрыкча балалуу үй-бүлөлөр үчүн мындай жагдай бир топ түйшүк жаратат. Ал эми өз үйүң болгондо келечегиңди ишенимдүү пландап, балдарыңдын окуусуна жана үй-бүлөңдүн башка муктаждыктарына көбүрөөк көңүл бура аласың. Бирок, азыркы шартта үй сатып алуу көпчүлүк үчүн оңой эмес. Турак жайдын баасы менен калктын кирешесинин ортосунда айырма бар. Коммерциялык ипотеканын шарттары да ар бир үй-бүлөгө ылайык келе бербейт. Ошондуктан мамлекеттик ипотеканын орду өзгөчө.

МИКтин программалары жарандарга турак жайга ээ болуунун дагы бир мүмкүнчүлүгүн сунуштайт. Бул, айрыкча, туруктуу иштеген, бирок үйдү толук баасына сатып алууга каражаты жетпеген адамдар үчүн маанилүү.

Ошол эле учурда ипотеканын шарттары үй-бүлөнүн каржылык мүмкүнчүлүгүнө туура келиши керек. Адам үй алгандан кийин ай сайынкы төлөмдөрүн төлөп, күнүмдүк жашоосуна да жетиштүү каражат калтыра алышы зарыл. Ошондо турак жай чындап эле үй-бүлөнүн абалын жакшырткан колдоого айланат.

— МИКтин аймактарда иштеши жергиликтүү экономиканын өнүгүшүнө да таасир эте алабы?

— Албетте. Турак жай курулушу бир гана үй-бүлөнүн маселесин чечпейт. Анын айланасында башка көптөгөн иштер жүрөт. Курулуш материалдарына суроо-талап көбөйөт, жумушчулар тартылат, ташуу, соода жана тейлөө тармактары жанданат. Мунун баары жергиликтүү экономикага кошумча дем берет.

Мындан тышкары, аймактарда жашоого шарт түзүлсө, адамдар өз жеринде калууга көбүрөөк кызыкдар болушат. Мисалы, мугалим же дарыгер өзү иштеген райондон турак жай алса, анын ошол жерде туруктуу иштеп, үй-бүлөсү менен жашоосуна жакшы шарт түзүлөт. Бул кадрларды аймактарда кармап калуу үчүн да маанилүү.

Бирок турак жай куруу менен маселе толук чечилбейт. Жаңы үйлөр мектеп, бала бакча, оорукана, жол, таза суу жана коомдук транспорт сыяктуу инфраструктуралык шарттар менен коштолушу керек. Адамдар жашоого ыңгайлуу жерди тандашат. Ошондуктан турак жай саясаты аймактарды өнүктүрүү менен бирге жүргүзүлсө, анын пайдасы дагы да чоң болот.

— Мамлекеттик ипотеканын ийгилигин эмнеден көрөбүз? Канчалык көп батир курулса, ошончолук жакшы деп айтууга болобу?

— Курулган жана пайдаланууга берилген батирлердин саны, албетте, маанилүү көрсөткүч. Бирок муну менен эле чектелбешибиз керек. Эң негизгиси — канча үй-бүлө ошол турак жайларга ээ боло алды жана алардын жашоосунда кандай өзгөрүү болду? Мисалы, көп батирлүү үйлөрдүн курулганы жакшы. Бирок турак жайдын баасы жарандардын кирешесине туура келбесе, аны сатып алууга баарынын эле мүмкүнчүлүгү жетпейт. Ошондуктан канча үй курулганы менен катар, канча үй-бүлө өз үйүнө ээ болгонун жана ипотекалык төлөмдөрдү төлөө аларга канчалык оорчулук жаратып жатканын да эске алуу зарыл.

Жогоруда айткандай, аймактардагы суроо-талапты да туура аныктоо керек. Бишкекте батирге муктаждык жогору болушу мүмкүн, ал эми айрым райондордо жеке үй курууга ыңгайлуу шарт түзүү маанилүүрөөк. Элге эмне керек экенин так билсек, каражатты да, курулушту да натыйжалуу уюштурууга болот.

Ошондой эле турак жайдын сапаты, өз убагында пайдаланууга берилиши жана анын айланасындагы шарттар маанилүү. Жарандар жаңы үйүнө киргенден кийин көйгөйлөргө туш болбой, ал жерде ыңгайлуу жашай алышы керек. Менимче, мамлекеттик ипотеканын натыйжасын баалоодо «Канча батир курулду?» деген суроо менен катар «Канча үй-бүлөнүн турак жай маселеси чечилди?» деген суроо да турушу зарыл.

— Турак жайга муктаж жарандардын баарына бирдей шарт түзүү үчүн эмнелерге көңүл буруу керек?

— Биринчиден, жарандардын кирешеси жана муктаждыгы эске алынышы керек. Ар бир үй-бүлөнүн мүмкүнчүлүгү ар башка. Бирөөнүн туруктуу айлыгы бар, экинчиси көп балалуу, дагы бири алыскы айылда жашап, үй курууга каражат издеп жүрүшү мүмкүн. Ошондуктан турак жайга ээ болуунун бир нече жолун караштыруу туура болот.

Мисалы, айрымдар үчүн жеңилдетилген ипотека ылайыктуу болсо, башкаларына жеке үй курууга каржылык колдоо же жер тилкесине байланышкан чечимдер керек болушу мүмкүн. Мындай ыкма турак жай куруунун шарттары ар башка болгон аймактарда өзгөчө маанилүү.

Экинчиден, программалар тууралуу маалымат элге жеткиликтүү болушу зарыл. Жарандар кайсы талаптарга жооп бериши керектигин, кандай документтерди даярдоону жана арызды кайсы жерге тапшырууну так билиши керек. Маалыматтын түшүнүктүү болушу адамдардын программага катышуусун жеңилдетет.

Үчүнчүдөн, турак жайды бөлүштүрүүдө ачык-айкындуулук маанилүү. Тандоо кандай критерийлердин негизинде жүргүзүлөрү элге түшүнүктүү болсо, программанын ишине болгон ишеним да бекемделет.

— Алдыдагы мезгилде МИКтин аймактардагы ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн кайсы багыттарга көңүл буруу зарыл деп ойлойсуз?

— Эң оболу, ар бир аймактагы турак жайга болгон муктаждыкты так билүү керек. Кайсы аймакта канча үй-бүлө турак жайга муктаж, алардын кирешеси кандай жана кандай турак жайга суроо-талап бар — ушул маалыматтардын негизинде иш алып баруу маанилүү.

Экинчиден, турак жайдын баасын мүмкүн болушунча жеткиликтүү кармап, сапатына өзгөчө көңүл буруу зарыл. Үй-бүлөлөр ипотеканы төлөп жатып, башка күнүмдүк муктаждыктарын да камсыздай алышы керек.

Үчүнчүдөн, курулушту инфраструктураны өнүктүрүү жана жумуш орундарын түзүү менен айкалыштыруу зарыл. Аймакта үйүң болгону менен иш жок болсо же балдарыңды окутууга шарт түзүлбөсө, анда жашоо күткөндөй жеңил болбойт.

Ошондой эле программанын жыйынтыктары тууралуу ачык маалымат үзгүлтүксүз берилип турса, жарандар анын мүмкүнчүлүктөрүн жакшыраак түшүнүп, өздөрүнө ылайыктуу шарттарды тандай алышат.

Мен МИКтин аймактардагы ишмердүүлүгүнүн кеңейишин турак жай маселесин чечүүдөгү маанилүү мүмкүнчүлүк деп эсептейм. Эми ошол мүмкүнчүлүктү ар бир аймактын шартына ылайык натыйжалуу пайдалануу маанилүү. Анткени өз үйүнө ээ болуу — адамдын жеке жетишкендиги гана эмес, үй-бүлөнүн туруктуулугуна жана коомдун өнүгүшүнө да өбөлгө түзгөн маанилүү шарт.